2000 yillik sir fosh boʻldi: Vezuviy kuli ostida qolgan qadimiy bitiklar ilk bor oʻqildi

Milodiy 79-yilda Vezuviy vulqonining otilishi Pompey va Gerkulanum shaharlarini butunlay yoʻq qilgan boʻlsa-da, oʻsha davrning noyob kutubxonalarini vulqon kuli ostida asrab qolgan edi. Gerkulanumdagi “Papiruslar villasi”da topilgan yuzlab oʻramlar yuqori harorat tufayli koʻmirga aylangan va ularni jismoniy ochishga urinish matnlarning butunlay yoʻq boʻlib ketishiga olib kelardi. Biroq, zamonaviy texnologiyalar yordamida olimlar ilk bor bitta oʻramni unga zarar yetkazmasdan toʻliq oʻqishga muvaffaq boʻlishdi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Vesuvius Challenge xalqaro loyihasi doirasida amalga oshirilgan ushbu tadqiqotda PHerc. 1667 raqamli, uzunligi 1,4 metrga teng boʻlgan papirus oʻrami raqamli usulda “yoyildi”. Bu jarayonda ESRF (European Synchrotron Radiation Facility) markazining yuqori energiyali rentgen mikrotomografiyasi va sunʼiy intellekt algoritmlaridan foydalanildi. Mazkur yutuq antik davr tarixini oʻrganishda yangi davrni ochib beradi, chunki shu vaqtgacha bu kabi eksponatlarni ochish imkonsiz deb hisoblanib kelingan.

Sunʼiy intellekt va virtual rekonstruksiya

Tadqiqotchilar papirus qatlamlarini bir-biridan ajratish uchun fazali-kontrastli mikrotomografiya usulini qoʻllashdi. Bu usul nafaqat materialning zichligini, balki rentgen nurlarining oʻtishidagi kichik oʻzgarishlarni ham qayd etadi. Olingan uch oʻlchamli maʼlumotlar maxsus geometrik toʻr koʻrinishida qayta ishlanib, soʻngra ikki oʻlchamli tekislikka oʻtkazildi. Bu jarayon papirusni jismonan qoʻl bilan ochishni toʻliq simulyatsiya qiladi.

Matnni tiklashda nnU-Net kabi neyrotarmoq arxitekturalari hal qiluvchi rol oʻynadi. Sunʼiy intellekt papirus yuzasidagi siyoh izlarini, hatto ular koʻmirga aylangan qogʻoz bilan bir xil rangda boʻlsa ham, mikroskopik darajada aniqladi. Muhimi shundaki, mashinali oʻrganish modellari matnni oʻzi “toʻqib” chiqarmaydi, balki faqat vizual belgilarni kuchaytirib beradi. Yakuniy matnni esa mutaxassis-papirologlar tahlil qilib, mazmunini tiklashdi.

Stoitsizm va qadimiy falsafa

Qayta tiklangan matn yunon tilidagi falsafiy traktat boʻlib, u stoitsizm anʼanalari bilan bogʻliq ekani taxmin qilinmoqda. Asarda etika, inson xatti-harakatlarining tabiati, ichki intilishlar va maʼnaviy kamolot masalalari muhokama qilingan. Matn parchalarida qadimiy olim Aristokreonning nomi tilga olinadi. U stoitsizm falsafasining asosiy vakillaridan biri boʻlgan Xrisippning qarindoshi hisoblangan.

Vesuvius Challenge loyihasi 2023-yilda boshlangan boʻlib, u butun dunyodagi fiziklar, muhandislar va sunʼiy intellekt boʻyicha mutaxassislarni birlashtirdi. Tadqiqotchilarning soʻzlariga koʻra, ishlab chiqilgan uslub nafaqat bitta artefakt, balki “Papiruslar villasi”dagi butun kolleksiya uchun qoʻllanilishi mumkin. Bu esa yaqin yillarda antik dunyoga oid oʻnlab, balki yuzlab yangi asarlarning qayta kashf etilishini anglatadi.

Ushbu texnologik yutuq tarixiy merosni saqlashda inqilobiy qadam boʻldi. Agar ilgari arxeologlar qimmatli maʼlumotni olish uchun eksponatni yoʻq qilish xavfi bilan yuzlashgan boʻlsa, endi raqamli skanerlash va neyrotarmoqlar yordamida eng nozik qogʻozlarni ham “tirilishi” mumkin. ixbt.com maʼlumotlariga koʻra, mazkur loyiha antik davr mutafakkirlarining bizgacha yetib kelmagan asarlarini oʻqish imkonini beruvchi yagona ishonchli usulga aylandi.