SpaceX Falcon 9 raketa uchun buyurtmalarni toʻxtatdi

Jahon tijoriy kosmonavtika bozori Falcon 9 raketasining asta-sekin muomaladan chiqishiga tayyorgarlik koʻra boshladi. ixbt.com maʼlumotiga koʻra, SpaceX rasman eʼlon qilmagan boʻlsa-da, soha vakillari ushbu afsonaviy tashuvchi uchun yangi tijoriy missiyalarni buyurtma qilish amalda imkonsiz boʻlib qolganini taʼkidlamoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Yillar davomida Falcon 9 jahon kosmonavtikasining asosiy ishchi otiga aylandi. Raketa 700 ga yaqin parvozni amalga oshirib, orbitaga davlat va tijoriy sunʼiy yoʻldoshlar, ilmiy apparatlar, oy missiyalari hamda kichik kosmik qurilmalar guruhlarini muvaffaqiyatli olib chiqdi. Kompaniyaning oʻzining Starlink tarmogʻi ham aynan shu raketa yordamida qurilgan boʻlib, endilikda SpaceX oʻz ustuvorliklarini bosqichma-bosqich Starship tomon burmoqda.

SpaceX prezidenti Gvinn Shotvell avvalroq kompaniya oʻning muvaffaqiyatli mahsulotlarini ataylab yangi texnologiyalar bilan almashtirishini, aks holda buni raqobatdoshlar qilishini taʼkidlagan edi. Oʻtish davrining ilk belgilari yil boshidayoq sezila boshlagan, oʻshanda kompaniya 2028-yil oxiri — 2029-yil boshidan keyingi qoʻshma parvozlar dasturi uchun arizalarni qabul qilishni toʻxtatgan edi.

Tijoriy bozor va kichik operatorlar duch kelayotgan qiyinchiliklar

Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, endilikda alohida tijoriy missiyani xarid qilish ham mushkullashgan, bu esa kelgusidagi parvozlarni rejalashtirishni keskin murakkablashtirmoqda. Eng ogʻir oqibatlarni kichik sunʼiy yoʻldosh kompaniyalari his qilishi kutilmoqda, chunki bir nechta buyurtmachiga bitta raketani boʻlishish imkonini beruvchi rideshare dasturi ular uchun kosmosga chiqishning asosiy yoʻli edi.

Italiyaning Avio kompaniyasi rahbari Juilio Rantso sobiq mijozlar muqobil izlab oʻzlariga murojaat qilayotganini maʼlum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, Falcon 9 dan foydalanish imkoniyati yoʻqolib borayotgani sababli bozor "vechorka tugadi" degan vaziyatga duch kelgan. Ayniqsa, 2029–2031-yillar oraligʻi eng qaltis davr boʻlishi taxmin qilinmoqda.

Muqobil raketalar va bozorning kelajagi

Soha mutaxassislari boʻshab qolgan boʻshliqni yangi tashuvchilar egallashiga umid qilmoqda. Rocket Lab kompaniyasi Neutron raketasini tayyorlamoqda, Relativity Space Terran R ustida ishlayotgan boʻlsa, Yevropada Isar Aerospace va PLD Space oʻz raketalarini yaratmoqda. Biroq asosiy muammo ilk parvozda emas, balki muntazam parvozlar jadvaliga tezda chiqib olishda qolmoqda.

Soʻnggi yillar tajribasi koʻrsatishicha, bu bosqich kutilganidan koʻra koʻproq vaqt talab qilmoqda. Blue Origin kompaniyasining New Glenn va ULA ning Vulcan raketalari debyut parvozlarini amalga oshirgan boʻlsa-da, yuqori chastotada uchmayapti, Yevropaning Ariane 6 raketasi esa hali rejalashtirilgan tijoriy tempiga yetgani yoʻq.

Shu sababli, 2029–2031-yillar oraligʻida Falcon 9 tijoriy bozordan deyarli gʻoyib boʻlishi, Starship esa ichki vazifalarni bajarishi, yangi raketalar esa yetarlicha parvoz chastotasini yigʻishga ulgurmasligi mumkin. Ayrim kompaniyalar hozirdan quvvatlarni zaxiralashga kirishgan: D-Orbit muqobil operatorlar bilan kelishuvlarga erishgan boʻlsa, Portal Space Systems oʻzining Supernova missiyasi uchun Falcon 9 ni sotib olib, boʻsh yuk koʻtarish quvvatining bir qismini boshqa buyurtmachilarga qayta sotmoqda.