Ushbu 15 ta mahsulotni noto‘g‘ri tayyorlash yoki saqlash sog‘liq uchun xavf tug‘dirishi mumkin

Pishgan guruchni kechasi bilan stol ustida qoldirish, ko‘kargan kartoshkani iste’mol qilish, mog‘orlagan nonning faqat zararlangan joyini kesib tashlash... Ko‘pchilik oddiy deb hisoblaydigan bu odatlar oziq-ovqatdan zaharlanish xavfini oshirishi mumkin. Biroq tuxumni qayta isitish yoki unib chiqqan piyozni yeyish mutlaqo mumkin emas, degan gaplar ham har doim to‘g‘ri emas. Quyida 15 ta mahsulot bo‘yicha haqiqiy xavf va xavfsizlik qoidalarini ko‘rib chiqamiz.

Oshxonadagi har bir mahsulotning o‘z saqlash va tayyorlash qoidalari bor. Ayrim oziq-ovqatlar noto‘g‘ri haroratda saqlansa, bakteriyalar ko‘payishi mumkin. Boshqalari esa pishirish jarayonida yetarli darajada termik ishlov berilmasa, salomatlik uchun xavf tug‘diradi.

Eng muhimi, mahsulotning tashqi ko‘rinishi yoki hidiga qarabgina uning xavfsizligini aniqlab bo‘lmaydi. Ayrim zararli bakteriyalar va ular ishlab chiqaradigan toksinlar mahsulotning ta’mi, rangi yoki hidini o‘zgartirmasligi mumkin.

Xo‘sh, qaysi mahsulotlarga alohida e’tibor berish kerak?

1. Tuxum — qayta isitish mumkin, ammo saqlash qoidasiga rioya qiling

«Tuxumni ikkinchi marta isitish mumkin emas» degan ogohlantirish keng tarqalgan. Aslida, to‘g‘ri pishirilgan va muzlatkichda saqlangan tuxumli taomni qayta isitish mumkin.

Muammo tuxumning qayta isitilishida emas, balki uning qanday saqlanganida. Pishgan tuxum yoki tuxumli taom xona haroratida uzoq qoldirilsa, bakteriyalar ko‘payishi xavfi paydo bo‘ladi.

AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifati nazorati boshqarmasi (FDA) tuxumli taomlarning ichki harorati qayta isitish jarayonida taxminan 74 darajaga yetishini tavsiya qiladi.

Esda tuting: pishgan tuxumni tayyorlagandan keyin tezroq sovitib, muzlatkichda saqlang. Xona haroratida uzoq qolgan mahsulotni qayta isitish orqali har doim ham xavfsiz holatga qaytarib bo‘lmaydi.

2. Kartoshka — yashil joylariga e’tibor bering

Kartoshka yorug‘lik ta’sirida yashil tusga kirishi mumkin. Bu rangning o‘zi xlorofill bilan bog‘liq bo‘lsa-da, bunday kartoshkada solanin kabi tabiiy glikoalkaloidlar miqdori ham ortishi ehtimoli bor.

Solanin ko‘p miqdorda iste’mol qilinsa, ko‘ngil aynishi, qusish, qorin og‘rig‘i va ich ketishi kabi alomatlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Agar kartoshkaning faqat kichik qismi yashargan bo‘lsa, yashil joylari, po‘sti va nishlarini chuqurroq kesib tashlash mumkin. Ammo kartoshka katta qismi bilan yashil tusga kirgan, qattiq nishlagan yoki achchiq ta’mga ega bo‘lsa, uni iste’mol qilmaslik ma’qul.

Eng to‘g‘ri yo‘l: kartoshkani salqin, quruq va qorong‘i joyda saqlang.

3. Qo‘ziqorin — xomligicha yeyishga shoshilmang

Qo‘ziqorinning barcha turlari bir xil emas. Ayrim madaniy qo‘ziqorinlar xom holda ham iste’mol qilinadi, biroq ularni pishirish hazm bo‘lishini yengillashtirishi va ayrim turlardagi ta’sirchan moddalarni kamaytirishi mumkin.

Ayniqsa, tabiatdan terilgan qo‘ziqorinlarga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Zaharli turlarni tashqi ko‘rinishiga qarab ishonchli ajratish qiyin. Ayrim zaharlar esa qaynatish yoki qovurish jarayonida ham yo‘qolmaydi.

Esda tuting: faqat ishonchli manbadan olingan, iste’molga yaroqliligi aniq bo‘lgan qo‘ziqorinni tanlang. Noma’lum yovvoyi qo‘ziqorinni tatib ko‘rish ham xavfli.

4. Guruch — pishirilgandan keyin ham xavf tug‘dirishi mumkin

Guruch bilan bog‘liq eng muhim xavflardan biri — Bacillus cereus bakteriyasidir. Uning sporalari xom guruchda bo‘lishi va pishirish jarayonidan keyin ham saqlanib qolishi mumkin.

Pishgan guruch xona haroratida uzoq qoldirilsa, bakteriyalar ko‘payib, zaharli moddalar hosil qilishi ehtimoli bor. Ayrim toksinlar esa qayta isitishda ham yo‘qolmaydi.

Shu sababli pishgan guruchni kechasi bilan qozonda yoki stol ustida qoldirish xavfli.

Xavfsiz saqlash uchun:

• Guruchni pishirgandan keyin imkon qadar tez soviting.

• Katta miqdordagi guruchni kichik idishlarga bo‘lib joylashtiring.

• Sovigan zahoti muzlatkichga qo‘ying.

• Muzlatkichda saqlangan guruchni to‘liq isitib, bug‘ni chiqarguncha qizdiring.

• Qayta-qayta isitishdan saqlaning.

Britaniya oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha tavsiyalarida pishgan guruchni tez sovitish va muzlatkichda 24 soat ichida iste’mol qilish tavsiya etiladi.

5. Bodring — po‘stini chuqur archish shart emas

Bodring po‘stida kletchatka va ayrim foydali moddalar mavjud. Shuning uchun uni juda qalin qilib archish mahsulotning bir qismini bekorga chiqarib tashlashga olib kelishi mumkin.

Biroq bodring yuzasida tuproq, mikroorganizmlar yoki qishloq xo‘jaligida ishlatilgan moddalarning qoldiqlari bo‘lishi ehtimoli bor.

Uni iste’mol qilishdan oldin oqar suvda yaxshilab yuvish kerak. Agar po‘sti shikastlangan, mog‘orlagan yoki mahsulot buzilish belgilarini ko‘rsatgan bo‘lsa, iste’mol qilmang.

Muhim: bodringni sovun yoki idish yuvish vositalari bilan yuvish mumkin emas. Oqar suvning o‘zi yetarli.

6. Brokkoli — haddan tashqari pishirish foydali moddalarni kamaytiradi

Brokkoli vitaminlar, minerallar va kletchatkaga boy sabzavotlardan biri. Uni uzoq vaqt qaynatish ayrim suvda eriydigan vitaminlarning bir qismining suvga o‘tib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun brokkolini me’yorida pishirish, bug‘da tayyorlash yoki yengil qovurish maqsadga muvofiq.

Biroq brokkolini ortiqcha pishirish uni zaharli qilib qo‘ymaydi. Bu yerda asosiy masala — ta’m, tuzilish va ozuqaviy qiymatni saqlash.

7. Go‘sht — chala pishgan holda iste’mol qilish xavfli bo‘lishi mumkin

Xom yoki chala pishgan go‘shtda Salmonella, E. coli va boshqa kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar bo‘lishi mumkin.

Go‘shtning xavfsiz pishganini faqat tashqi rangiga qarab aniqlash ishonchli emas. Ayniqsa, qiyma go‘shtda bakteriyalar mahsulotning ichki qismiga ham tarqalishi mumkin.

AQSH oziq-ovqat xavfsizligi tavsiyalarida quyidagi ichki haroratlar ko‘rsatilgan:

• Butun bo‘lak mol, qo‘y va cho‘chqa go‘shti — kamida 63°C, so‘ng uch daqiqa dam berish.

• Qiyma go‘sht — kamida 71°C.

• Tovuq va boshqa parranda go‘shti — kamida 74°C.

Bu haroratlarni oshxona termometri bilan tekshirish eng ishonchli usul hisoblanadi.

8. Non — mog‘orlagan qismini kesib tashlash yetarli emas

Non yuzasida kichik yashil, oq yoki qora mog‘or dog‘i paydo bo‘lsa, uning faqat shu qismini kesib tashlash xavfsiz yechim emas.

Non g‘ovak tuzilishga ega bo‘lgani uchun mog‘orning ko‘zga ko‘rinmaydigan ipsimon qismlari ham ichkariga tarqalishi mumkin. Shuning uchun mog‘orlagan nonning qolgan qismi ham ifloslangan bo‘lishi ehtimoli bor.

Qoida oddiy: nonda mog‘or paydo bo‘lsa, butun bo‘lagini tashlab yuboring. Uni hidlab tekshirish yoki mog‘orli qismini qirib tashlab yeyish tavsiya etilmaydi.

9. Baliq — o‘tkir yoki begona hid xavf belgisi bo‘lishi mumkin

Yangi baliqning hidi yengil va tabiiy bo‘lishi kerak. Agar undan nordon, achchiq, chirik yoki ammiakka o‘xshash hid kelsa, bu buzilish belgisi bo‘lishi mumkin.

Bunday mahsulotni pishirish ham har doim xavfsiz qilib qo‘ymaydi.

Baliq sotib olayotganda uning ko‘zlari, jabralari va go‘shti holatiga ham e’tibor bering. Go‘shti qattiq va elastik bo‘lishi, barmoq bilan bosilganda tezda avvalgi holatiga qaytishi kerak.

Baliqni muzlatkichda saqlang va xona haroratida uzoq qoldirmang.

10. Ismaloq — qayta isitishning o‘zi taqiqlanmagan

Ismaloqni qayta isitish mumkin emas, degan gap ko‘p tarqalgan. Aslida, to‘g‘ri tayyorlangan va xavfsiz saqlangan ismaloqli taomni qayta isitish mumkin.

Muhim jihat — tayyor taomni xona haroratida uzoq qoldirmaslik va muzlatkichda saqlashdir. Qolgan ovqatni qayta isitishda uning barcha qismi yetarli darajada qizishi kerak.

Ismaloqni bir necha marta isitishdan ko‘ra, iste’mol qilinadigan miqdordagina tayyorlash yoki qolgan qismini tez sovitib, muzlatkichda saqlash ma’qul.

11. Pomidor — muzlatkichda saqlash mumkinmi?

Pomidorni muzlatkichda saqlash mutlaqo mumkin emas, degan ogohlantirish to‘g‘ri emas.

Aslida, butun va kesilmagan pomidorni muzlatkichda saqlash mumkin. Biroq past harorat uning ta’mi va tuzilishiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli pishib yetilgan pomidorni qisqa muddat saqlash uchun salqin joy tanlash mumkin.

Kesilgan pomidor esa albatta muzlatkichga qo‘yilishi kerak. Chunki uning yuzasi mikroorganizmlar ko‘payishi uchun qulay muhitga aylanishi mumkin.

12. Piyoz — unib chiqqani uchun darhol tashlash shart emas

Piyozdan yashil nish paydo bo‘lishi uning zaharli bo‘lib qolganini anglatmaydi. Agar piyoz qattiq, quruq va chirish belgilarisiz bo‘lsa, unib chiqqan qismi bilan ham iste’mol qilish mumkin.

Biroq piyoz yumshab qolgan, mog‘orlagan, chirigan yoki yoqimsiz hid chiqarayotgan bo‘lsa, uni tashlash kerak.

Yashil nishning o‘zi asosiy xavf emas. Mahsulotning umumiy holati va buzilish belgilari muhim.

13. Sarimsoq — ichidagi yashil nish zaharli emas

Sarimsoqning o‘rtasida yashil nish paydo bo‘lishi uning unganini bildiradi. Bu holat uni zaharli qilib qo‘ymaydi.

Nishlagan sarimsoqni iste’mol qilish mumkin, ammo uning ta’mi biroz achchiqroq bo‘lishi mumkin. Agar sarimsoq yumshagan, chirigan yoki mog‘orlagan bo‘lsa, uni ishlatmaslik kerak.

Demak, sarimsoqning ichida yashil rang paydo bo‘lishi uni darhol tashlash uchun asos emas.

14. Suli — xomligicha iste’mol qilish mumkinmi?

Suli yormasi turiga qarab farq qiladi. Do‘konlarda sotiladigan ayrim yormalar oldindan bug‘langan yoki boshqa usulda qayta ishlangan bo‘ladi. Shu sababli ularni sut yoki yogurtga aralashtirib, bir necha soat ivitib iste’mol qilish mumkin.

Masalan, «overnight oats» deb ataladigan usulda suli kechasi bilan sut yoki yogurtda ivitiladi va ertalab pishirmasdan yeyiladi.

Biroq har qanday sulini quruq holda iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Mahsulot qadog‘idagi tayyorlash ko‘rsatmasiga amal qilish kerak. Ayniqsa, pishirish talab qilinadigan yormani tegishli ishlovsiz yeyishdan saqlaning.

15. O‘simlik yog‘i — qayta-qayta qizdirishdan saqlaning

Qovurish uchun ishlatilgan yog‘ni qayta-qayta yuqori haroratda qizdirish uning kimyoviy tarkibini o‘zgartiradi. Natijada yog‘ning sifati pasayishi va salomatlik uchun nomaqbul birikmalar hosil bo‘lishi mumkin.

Ayniqsa, yog‘ qoraysa, quyuqlashsa, yoqimsiz hid chiqarsa, ko‘piklansa yoki tavsiya etilgan haroratda tutay boshlasa, uni ishlatishni to‘xtatish kerak.

Agar yog‘ni qayta ishlatishga qaror qilsangiz, uni sovitib, ovqat qoldiqlaridan filtrlang va yopiq, yorug‘lik tushmaydigan idishda saqlang. Ammo bir yog‘ni qayta-qayta chuqur qovurish uchun ishlatishdan saqlangan ma’qul.

Oshxonada esdan chiqarmaslik kerak bo‘lgan 5 ta asosiy qoida

Yuqoridagi mahsulotlardan tashqari, oziq-ovqat xavfsizligining barcha turlariga taalluqli bir nechta muhim qoida bor:

1. Qo‘llarni yuving. Ovqat tayyorlashdan oldin va xom go‘sht, tuxum yoki baliqqa tekkandan keyin qo‘llarni sovunlab yuving.

2. Xom va pishgan mahsulotlarni ajrating. Xom go‘sht uchun ishlatilgan taxta va pichoqni yuvmasdan boshqa mahsulotlarga ishlatmang.

3. Ovqatni yetarli pishiring. Ayniqsa, go‘sht va parranda mahsulotlarining ichki haroratiga e’tibor bering.

4. Tayyor ovqatni xona haroratida qoldirmang. Tez sovitib, muzlatkichda saqlang.

5. Buzilish belgilarini e’tiborsiz qoldirmang. Mog‘or, chirish, begona hid yoki g‘ayritabiiy o‘zgarishlar bo‘lsa, mahsulotni iste’mol qilmang.

Xulosa: xavf mahsulotning o‘zida emas, uni noto‘g‘ri ishlatishda bo‘lishi mumkin

Oshxonadagi har bir mahsulotni to‘g‘ri tanlash, tayyorlash va saqlash salomatlikni himoya qilishning muhim shartlaridan biridir. Biroq ijtimoiy tarmoqlarda tarqaladigan har bir ogohlantirishga ham ko‘r-ko‘rona ishonish kerak emas.

Tuxumni qayta isitish mumkin, unib chiqqan piyoz va sarimsoq ham avtomatik ravishda zaharli bo‘lib qolmaydi. Pomidorni muzlatkichda saqlash ham taqiqlanmagan. Aksincha, pishgan guruchni noto‘g‘ri saqlash, mog‘orlagan nonni yeyish va buzilgan baliqni iste’mol qilish haqiqiy xavf tug‘diradi.

Eng to‘g‘ri yondashuv — qo‘rquvga emas, oziq-ovqat xavfsizligi qoidalariga tayanish. Chunki ba’zan salomatlikni asrash uchun qimmat dori emas, oshxonadagi oddiy odatlarni o‘zgartirishning o‘zi kifoya.