3 миллиард йиллик сир очилди: Ернинг энг қадимги кратери аниқланди

Геологлар Ер юзидаги энг қадимги метеорит кратерининг ёшини аниқлаб, уни расман тасдиқлади. Гап Ғарбий Австралиядаги Шимолий қутб гумбази (North Pole Dome) ҳудудида жойлашган қадимий зарба кратери ҳақида бормоқда. Мазкур тадқиқот натижалари Geology илмий журналида эълон қилинди.

Кёртин университети олими Кристофер Киркленд бошчилигидаги тадқиқотчилар жамоаси ҳисоб-китобларига кўра, улкан метеорит мазкур ҳудудга тахминан 3,02 миллиард йил аввал келиб урилган. Агар ушбу натижа тўлиқ тасдиқланса, мазкур тузилма ёши аниқ белгиланган ягона метеорит кратери сифатида тарихга киради.

Олимларнинг таъкидлашича, ҳудудда аниқланган асосий далиллардан бири — зарба конуслари ҳисобланади. Бу каби тузилмалар фақат жуда катта самовий жисмлар улкан тезликда Ерга келиб урилганда ҳосил бўладиган юқори босим таъсирида тоғ жинсларида шаклланади. Улар Пилбара ҳудудида, Ернинг 3 миллиард йилдан ортиқ ёшга эга жинслари сақланган ноёб жойлардан бирида топилган.

Бироқ узоқ йиллар давомида ушбу зарбанинг аниқ қачон содир бўлгани олимлар ўртасида баҳсли масала бўлиб келган. Чунки формациядаги базальт жинсларининг ёши бевосита аниқланмаган, турли илмий гуруҳлар томонидан берилган баҳолар ўртасида эса қарийб уч миллиард йиллик фарқ мавжуд эди.

Бу муаммога ойдинлик киритиш учун тадқиқотчилар жинслар таркибидаги циркон, апатит, кальцит ва мусковит минералларини чуқур таҳлил қилди. Айниқса, циркон кристаллари муҳим маълумот берди. Уларда ҳам 3,4 миллиард йилдан ортиқ ёшга эга қадимги кристаллар, ҳам метеорит зарбаси вақтида тез совиш натижасида ҳосил бўлган ёшроқ «скелетсимон» доналар аниқланган.

Энг яхши сақланган ушбу цирконлар тахминан 3024 ± 7 миллион йил ёшни кўрсатган. Шу билан бирга, гидротермал жараёнлар натижасида ҳосил бўлган апатит минерали ҳам қарийб 3019 миллион йиллик ёшни тасдиқлаган. Икки мустақил минерал таҳлилининг бир хил натижа бериши айнан шу даврда метеорит Ерга келиб урилганининг энг кучли илмий далили сифатида баҳоланмоқда.

Олимлар яна бир муҳим исбот сифатида кварц томиридаги слюдани ҳам ўрганди. Унинг ёши 1655 ± 27 миллион йил экани аниқланган. Бу эса зарба конуслари ундан анча олдин пайдо бўлганини кўрсатади ва кратернинг ёши 2,7 миллиард йилдан кам деган айрим тахминларни рад этади.

Тадқиқот муаллифлари хулоса қилишича, Миралга тузилмаси номи билан ҳам танилган Шимолий қутб гумбази ҳозирча архей эонига мансуб ягона ишончли тасдиқланган метеорит кратери бўлиб қолмоқда. Олимлар фикрича, қадимда Ерга жуда кўп метеоритлар қулаган бўлса-да, уларнинг аксарият излари миллионлаб йиллар давомида тектоник жараёнлар ва эрозия таъсирида бутунлай йўқолиб кетган.