Ҳўрмуз бўғози бўйича келишув яқин: Эрон қандай шарт қўймоқда?

Жаҳон энергетика бозори учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга Ҳўрмуз бўғози атрофидаги музокараларда жиддий силжиш кузатилмоқда. Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Арағчининг айтишича, Теҳрон ва Маскат кемалар ҳаракати учун янги йўналиш бўйича келишувга «жуда яқин».

Бироқ бу хабар бўғоз тўлиқ очилади, дегани эмас. Эрон кемалар қатновини одатий тартибда тиклаш учун АҚШга ҳам алоҳида шартлар қўймоқда ва айнан шу талаблар музокараларнинг энг мураккаб қисмига айланиши мумкин.

Эрон ва Ўмон нимани келишяпти?

Арағчининг маълум қилишича, Эрон аввал Ҳўрмуз бўғозида амал қилган кемалар ҳаракатини ажратиш тизимини энди мақбул деб ҳисобламайди.

Шу сабаб Теҳрон ва Маскат ҳозирча доимий эмас, вақтинчалик янги денгиз йўлаги устида ишламоқда. Доимий схема эса техник ва ҳуқуқий масалалар сабаб кўпроқ вақт талаб қилиши мумкин.

Reuters маълумотига кўра, муҳокама қилинаётган вариантлардан бири Эронга Форс кўрфази томон кириб келаётган кемалар устидан маълум даражада назорат беришни назарда тутади. Томонлар кемаларнинг бир йўналишда Эрон ҳудудий сувлари, бошқа йўналишда эса Ўмон сувларидан фойдаланиши мумкин бўлган схемаларни муҳокама қилган.

Ўмон ташқи ишлар вазирлиги музокараларни «ижобий ва конструктив» деб баҳолаган.

Лекин келишув бўғозни автоматик очмайди

Арағчи айнан шу нуқтага алоҳида урғу берди.

Унинг сўзларига кўра, Ўмон билан денгиз йўналиши бўйича келишиш — фақат техник босқич. Ҳўрмуз орқали тўлиқ ва эркин қатновни тиклаш учун Теҳроннинг АҚШга қўйган сиёсий талаблари ҳам бажарилиши керак.

Эрон томони Вашингтондан Теҳрон АҚШ томонидан бузилган деб ҳисоблаётган аввалги келишувлар учун товон тўлашни талаб қилмоқда. Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгаши вакиллари АҚШ таҳдидларининг тўхтатилиши, санкциялар ва блокаданинг бекор қилиниши ҳамда музлатилган Эрон активларининг озод этилишини ҳам талаблар қаторида тилга олган.

Эрон Инқилоб посбонлари корпуси ҳам Ўмон билан келишувни бўғознинг тўлиқ очилиши билан тенглаштирмаслик кераклигини билдирди.

Уларнинг позициясига кўра, қатнов Вашингтон Теҳрон шартларини қабул қилганидан кейингина тўлиқ тикланиши мумкин.

Вашингтон эса бошқача сигнал бермоқда

АҚШ томони музокараларга анча оптимистик баҳо бермоқда.

7 август куни Reuters билан суҳбатлашган америкалик расмий Эрон ва Ўмон ўртасида тараққиёт борлигини ва келишув «яқин орада» эълон қилиниши мумкинлигини айтган.

Унинг сўзларига кўра, агар битим тижорат кемаларининг тўсиқларсиз ҳаракатини тикласа, АҚШ Эрон портларига нисбатан жорий этган блокадани бекор қилишга тайёр. Бироқ Вашингтон ўз қадамларини Теҳрон келишув шартларини амалда қандай бажаришига боғлашини таъкидламоқда.

Шу тариқа, бир хил музокара бўйича икки хил талқин мавжуд:

— АҚШ уни кемалар қатновини қайта очишга олиб борувчи келишув сифатида кўрмоқда;

— Эрон эса Ўмон билан битимни фақат вақтинчалик денгиз йўналиши бўйича келишув деб ҳисобламоқда.

Айнан шу тафовут кейинги музокараларда ҳал қилиниши керак бўлган асосий масалалардан бири.

Нега Ҳўрмуз бўғози бутун дунё учун муҳим?

Ҳўрмуз оддий минтақавий денгиз йўли эмас. У Форс кўрфазини Ўмон кўрфази ва Араб денгизи билан боғлайди ва жаҳон энергетика савдосининг энг муҳим нуқталаридан бири ҳисобланади.

АҚШ Энергетика ахбороти бошқармаси маълумотларига кўра, 2025 йилнинг биринчи ярмида бўғоз орқали кунига ўртача 20,9 миллион баррел нефть ва нефть маҳсулотлари ташилган. Бу ўша даврдаги жаҳон нефть истеъмолининг тахминан бешдан бир қисмига тенг эди. Шунингдек, глобал суюлтирилган табиий газ савдосининг 20 фоиздан ортиғи ҳам шу йўлакдан ўтган.

2026 йил биринчи чорагида эса Ҳўрмуз орқали нефть оқими 14,6 миллион баррелгача тушган. Бу минтақадаги кескинлик ва кемалар ҳаракатидаги чекловлар глобал таъминот занжирига қанчалик тез таъсир қилишини кўрсатади.

Шу сабаб бўғоздаги ҳар қандай хабар нефть нархи, суғурта харажатлари, денгиз ташувлари ва охир-оқибат турли мамлакатлардаги инфляциягача таъсир ўтказиши мумкин.

Энди ҳал қилувчи нуқта АҚШ ва Эрон ўртасида

Эрон ва Ўмон техник келишувга жуда яқин бўлиши мумкин. Аммо асосий сиёсий тўсиқ ҳали бартараф этилгани йўқ.

Бир тарафда Теҳрон товон, санкциялар ва хавфсизлик кафолатларини талаб қилмоқда. Иккинчи тарафда Вашингтон кемаларнинг тўсиқларсиз ҳаракатини тиклашни биринчи ўринга қўйяпти.

Шунинг учун яқин кунларда эълон қилиниши мумкин бўлган Эрон–Ўмон келишуви муҳим бурилиш бўлади, аммо у Ҳўрмуз инқирозининг якуни эмас.

Энг катта савол энди шу: вақтинчалик денгиз йўлаги катта тинчлик келишувига кўприк бўладими ёки сиёсий шартлар туфайли Ҳўрмуз яна ёпиқлигича қоладими?

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.