Олимлар Непал ва Тибетдаги даҳшатли фожианинг асл сабабини очиқлади

Жорий йилнинг август ойида Непал ва Тибет чегараларида юз бериб, аҳоли пунктларини вайрон қилган ва минтақани ларзага солган ҳалокатли музлик кўчиши табиатнинг шунчаки тасодифи эмас, балки сунъий равишда тезлашган глобал жараёнларнинг оқибати бўлиб чиқди. Халқаро етакчи иқлимшунос олимларни бирлаштирган нуфузли World Weather Attribution (WWA) тадқиқотчилар гуруҳи фожиа юзасидан ўтказилган кенг қамровли илмий текширувлар натижаларини эълон қилди.

Олимларнинг хулосасига кўра, Ҳимолайнинг баланд тоғли тизмаларида улкан ҳажмдаги муз массаларининг шиддат билан пастга қулашига асосий сабаб — инсоният фаолияти оқибатида юзага келаётган глобал иқлим ўзгариши ва минтақадаги ҳароратнинг кескин кўтарилиши бўлган. Кўп асрлар давомида барқарор турган абадий музликлар эриши натижасида муз қопламалари ингичкалашиб, мустаҳкамлигини йўқотган ва пировардида улкан кўчкиларни юзага келтирган.

Хўш, WWA тадқиқотчилари ушбу ҳалокат замирида яна қандай қўрқинчли фактларни аниқлади, Ҳимолай музликларининг эриши Осиёдаги миллиардлаб аҳолига қандай таъсир кўрсатади ва навбатдаги табиий катаклизмларнинг олдини олиш мумкинми?

«Абадий музликларнинг эриши ва ингичкалашиши»: WWA олимларининг асосий хулосалари

Халқаро тадқиқотчилар гуруҳи эълон қилган ҳисоботдаги энг муҳим илмий далиллар:

• Ҳароратнинг кескин кўтарилиши: Минтақадаги ўртача ҳароратнинг нормадан юқори кўрсаткичларга чиқиши баланд тоғ тизмаларидаги муз қатламларининг бирданига юмшашига сабаб бўлган;

• Муз қатламларининг ингичкалашиши: Август ойидаги фожиага олиб келган тоғ массалари узоқ йиллар давомида иқлим исиши остида пастдан ва юқоридан емирилиб, ўзининг табиий асосини йўқотган;

• Абадий музликлар деградацияси: Олимлар Ҳимолай ва Тибет платосидаги абадий музлик (permafrost) қатламларининг эриши тоғ ёнбағирларини ушлаб турувчи геологик «елим»ни эритиб юборганини таъкидламоқда;

• Тезлашаётган хавф: Иқлим ўзгаришининг таъсири тоғли ҳудудларда текисликларга қараганда 2-3 баробар тезроқ сезилмоқда ва бундай фалокатлар хавфи бир неча баробар ошган.

Ҳимолай — «Дунёнинг учинчи қутби»: Минтақа нега улкан таҳдид остида?

Ҳимолай музликларининг бузилиши келтириб чиқарадиган геоэкологик хавфлар:

• «Осиёнинг сув минораси» хавф остида: Ҳимолай ва Тибет музликлари Ҳинд, Ганг, Брахмапутра, Янцзи ва бошқа йирик дарёларни сув билан таъминлайди — уларнинг йўқолиши 1,5 миллиарддан ортиқ аҳолининг ичимлик суви таъминотига бевосита таҳдид солади;

• Музлик кўлларининг тошиши (GLOF): Музликлар эриши ортидан янги, беқарор сув ҳавзалари ҳосил бўлиб, уларнинг тўсатдан ўпирилиши қуйи водийлардаги шаҳар ва қишлоқларни бир неча дақиқа ичида сув остида қолдириши мумкин;

• Қишлоқ хўжалиги ва иқтисодий инқироз: Тоғлардан бошланувчи сел ва кўчкилар гидроэлектростанциялар, йўллар ва экин майдонларини бузиб, минтақа иқтисодиётига триллионлаб доллар зарар келтирмоқда.

Глобал экологик таҳлил: Мутахассислар нимадан бонг урмоқда?

WWA экспертлари ва халқаро экологларнинг дунё ҳамжамиятига чақириғи:

• Табиий офат эмас, инсон хатоси: Иқлимшунослар Непал ва Тибетдаги фожиани шунчаки об-ҳаво инжиқлиги эмас, балки атмосферага чиқарилаётган иссиқхона газларининг тўғридан-тўғри геологик оқибати деб баҳоламоқда;

• Эрта огоҳлантириш тизимлари зарур: Бундай фалокатлар такрорланиши муқаррар эканини инобатга олиб, баланд тоғли ҳудудларда сунъий йўлдош ва сенсорларга асосланган мониторинг тизимларини шошилинч жорий этиш талаб этилади;

• Париж келишуви чекловлари: Глобал ҳарорат кўтарилишини 1,5°C даражасида ушлаб туриш бўйича халқаро мажбуриятлар тўлиқ бажарилмаса, аср охирига келиб Ҳимолай музликларининг учдан икки қисми бутунлай эриб кетиши мумкин.

Непал ва Тибетда юз берган даҳшатли музлик кўчиши сайёрамизнинг энг баланд нуқталари ҳам иқлим инқирозидан омон қололмаслигини кўрсатиб, бутун дунё учун кечиктириб бўлмас ҳаракатлар вақти етганини англатувчи жиддий қўнғироқ бўлди.

Сизнингча, Ҳимолай ва бошқа тоғ музликларининг эриши Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистоннинг сув ва иқлим хавфсизлигига ҳам бевосита таъсир кўрсатадими? Дунё давлатларининг иқлим бўйича ваъдалари бундай йирик табиий катаклизмларни тўхтатиб қолишга етарлими? Ўз таҳлилий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва глобал экологияга оид ушбу муҳим таҳлилни барча дўстларингиз ҳамда табиат ихлосмандларига улашинг!