Бошқариладиган термоядро синтези: Энергетика инқилобига миллиардлаб доллар тикилмоқда

Инсоният узоқ йиллардан бери қуёш энергиясини Ер юзида сунъий равишда ҳосил қилиш — термоядро синтези технологиясини ўзлаштиришни орзу қилиб келади. Яқин-яқингача бу ғоя фақат илмий-фантастик асарлар ва узоқ муддатли назариялар мавзуси бўлиб келган бўлса, бугунги кунда вазият тубдан ўзгарди. Сўнгги йилларда ушбу соҳага йўналтирилаётган инвестициялар ҳажми кескин ошиб, термоядро энергетикаси триллион долларлик бозорларни остун-устун қилиб юбориши кутилаётган реал технологияга айланмоқда. Бу ҳақда Techcrunch.com хабар беради.

Ixbt.com маълумотларига кўра, ушбу технологик сакрашнинг асосида учта муҳим омил ётибди: янада кучли компьютер чиплари, мураккаб сунъий интеллект (AI) алгоритмлари ва юқори ҳароратли ўта ўтказувчан магнитлар. Ушбу ютуқлар олимларга реакторларнинг аниқроқ моделларини яратиш, мураккаб симуляцияларни амалга ошириш ва плазмани бошқаришнинг янги усулларини жорий этиш имконини берди. 2022-йил охирида АҚШ Энергетика вазирлиги тажриба давомида сарфланган энергиядан кўра кўпроқ энергия олишга муваффақ бўлинганини эълон қилгани эса инвесторларнинг ишончини янада мустаҳкамлади.

Коммонвеалт Фусион Сйстеms: Соҳа етакчиси

Ҳозирда термоядро синтези бўйича стартаплар орасида Коммонвеалт Фусион Сйстеms (КФС) компанияси мутлақ етакчилик қилмоқда. Компания шу кунга қадар соҳага киритилган барча хусусий инвестицияларнинг қарийб учдан бир қисмини ўзига жалб қила олди. Яқинда ёпилган навбатдаги инвестиция босқичида КФС яна 863 миллион доллар маблағ йиғди ва унинг умумий капитали 3 миллиард долларга яқинлашиб қолди. Бу кўрсаткич компанияни тижорий термоядро реакторини қуриш пойгасида биринчи ўринга олиб чиқди.

КФС ҳозирда Массачусетс штатида Spark деб номланган ўзига хос синов қурилмасини барпо этмоқда. Ушбу қурилма "токамак" деб аталувчи, шакли пончикни эслатувчи дизайнга эга. Унда юқори ҳароратли ўта ўтказувчан ленталардан фойдаланилади. Ушбу ленталар орқали электр токи ўтказилганда, ўта қизиган плазмани сиқиб турувчи ва уни деворларга тегиб кетишдан сақлайдиган кучли магнит майдони ҳосил бўлади. Реакция натижасида ажралиб чиққан иссиқлик буғга айлантирилиб, электр турбиналарини ҳаракатга келтириш учун йўналтирилади.

Келажак режалари ва йирик ҳамкорликлар

КФС компанияси асосчиси ва бош директори Боб Мумгаард ўз вақтида МИТ (Массачусетс технология институти) тадқиқотчиси бўлган ва магнитлар дизайни устида ишлаган. Компания Spark реакторини 2026-йил охири ёки 2027-йил бошида ишга туширишни режалаштирмоқда. Бу лойиҳа муваффақиятли ўтса, ўн йилликнинг охирига бориб Арк деб номланган биринчи тижорий электр станцияси қурилиши бошланади. Арк реактори 400 мегаватт электр энергияси ишлаб чиқариш қувватига эга бўлиши кутилмоқда.

Лойиҳанинг истиқболи шунчалик юқори баҳоланмоқдаки, ҳатто технология гигантлари ҳам унга қизиқиш билдирмоқда. Масалан, Google компанияси бўлажак Арк станцияси ишлаб чиқарадиган энергиянинг ярмини сотиб олиш бўйича келишувга эришган. КФС ортида Bill Gates ва унинг Бреактроугҳ Энергй Вентурес жамғармаси каби нуфузли инвесторлар тургани ҳам лойиҳанинг ишончлилигидан далолат беради.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, термоядро синтези энди шунчаки назария эмас. Агар ушбу стартаплар ўз мақсадларига эришса, дунё деярли чексиз, тоза ва хавфсиз энергия манбаига эга бўлади. Бу эса иқлим ўзгаришига қарши курашда ва глобал энергетика хавфсизлигини таъминлашда янги даврни бошлаб бериши шубҳасиз.