Биг Теч алгоритмлари инсон онгини қандай бошқармоқда: Янги тадқиқот натижалари

Замонавий технологик гигантлар нафақат фойдаланувчилар ҳақида маълумот тўплайди, балки уларнинг дунёқараши ва қарор қабул қилиш жараёнларини ҳам сезилмас тарзда шакллантириб бормоқда. Аmsтердам университети медиа-тадқиқотчиси Бёрн Бейнон томонидан ўтказилган янги илмий иш Биг Теч компаниялари инсон ўзини қандай идрок этишига қанчалик кучли таъсир кўрсатаётганини очиб берди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Тадқиқотга кўра, Google, Meta, Microsoft, Amazon ва Apple каби компаниялар яратган экотизимлар қидирув сўровлари, харидлар ва кўрилган видеолар орқали олинган маълумотлардан фойдаланиб, фойдаланувчи хулқ-атворини башорат қилади. Бироқ, бу жараён шунчаки башорат билан чекланиб қолмай, инсон қандай янгиликларни ўқиши, қайси рекламага эътибор қаратиши ва қандай билдиришномаларни қабул қилишини белгилаб бериш орқали унинг танловларига бевосита таъсир кўрсатади.

Бейнон ўз ишида “маълумотлар субъекти” тушунчасини киритади. Бу ўз ҳаётини рақамли кўрсаткичлар тўпламига айлантириб, платформа сигналларига реакция беришга одатланган, аммо барибир ўзини тўлиқ мустақил деб ҳисоблайдиган замонавий инсондир. Алгоритмик профиллар вақт ўтиши билан инсоннинг реал шахсияти сифатида қабул қилина бошлайди ва унинг келажакдаги имкониятларини ҳамда ахборотни қабул қилиш чегараларини белгилаб беради.

Рақамли муҳит орқали бошқариш усуллари

Платформаларнинг таъсири одатда жуда яширин тарзда амалга оширилади. Смартфонлар, ақлли соатлар ва карнайлар фойдаланувчига тўғридан-тўғри буйруқ бермайди. Бунинг ўрнига, улар интерфейс дизайни ва “қулай” тавсиялар орқали инсонни маълум бир ҳаракатга йўналтиради. Бу эса рақамли жамиятда ҳокимият механизмининг ўзгарганидан далолат беради: энди назорат тақиқлар орқали эмас, балки қарор қабул қилинадиган рақамли муҳитни ўзгартириш орқали амалга оширилмоқда.

Олим ўз хулосаларини тасдиқлаш учун бир йил давомида турли гуруҳлар, жумладан, Нидерландиядаги конспирологик ғоялар тарафдорлари ва Федиверсе каби марказлашмаган тармоқ фойдаланувчилари ўртасида дала тадқиқотларини олиб борди. Маълум бўлишича, шахсийлаштирилган ахборот муҳити инсоннинг мавжуд қарашларини янада кучайтириб, жамиятда бир-бири билан кесишмайдиган турли “ҳақиқат”ларнинг шаклланишига сабаб бўлади.

Тадқиқотда қайд этилишича, махфийлик масаласи муаммонинг фақат бир қисмидир. Асосий масала — рақамли инфратузилманинг жамиятни, сиёсий иштирокни ва кундалик муносабатларни қандай ўзгартираётганида. Ҳаётимизнинг катта қисми саноқли компанияларга тегишли платформалар ичида кечаётгани технология масалаларини демократия ва шахсий автономия масалалари билан бир қаторга қўймоқда.

Шу билан бирга, тадқиқот муқобил йўллар мавжудлигини ҳам кўрсатди. Федиверсе каби ҳамжамиятлар фойдаланувчи маълумотларини йиғиш ва рекламадан даромад олишни эмас, балки шаффофлик ва жамоавий бошқарувни биринчи ўринга қўювчи платформалар билан тажриба ўтказмоқда. Бу эса келажакда Биг Теч таъсиридан холи рақамли муҳит яратиш имконияти борлигини англатади.