Катта адрон коллайдери 4 йилга тўхтатилди: СEРН коинот сирларини ечишга тайёрланмоқда

Дунёнинг энг йирик ва қудратли зарралар тезлатгичи — Катта адрон коллайдери (ЛҲК) тўрт йиллик кенг кўламли модернизация жараёни учун ўз фаолиятини вақтинча тўхтатди. СEРН (Европа ядровий тадқиқотлар ташкилоти) томонидан амалга оширилаётган ушбу лойиҳа коинотнинг энг фундаментал сирларини, жумладан, қоронғу материя ва қоронғу энергияни ўрганишда янги даврни очиши кутилмоқда. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Швейцария ва Франция чегарасида, 100 метр чуқурликда жойлашган 27 километрлик улкан ҳалқа шаклидаги ушбу иншоот 2012-йилда машҳур Хиггс бозонини кашф этиши билан илм-фан оламида инқилоб қилган эди. Эндиликда мутахассислар қурилмани янада кучлироқ даражага кўтаришни мақсад қилишган. Модернизациядан сўнг мажмуа Ҳигҳ Луминоситй Ларге Ҳадрон Коллидер (ҲЛ-ЛҲК) номини олади ва унинг янгиланган версияси 2030-йилнинг июн ойида ишга туширилиши режалаштирилган.

Ўн баробар кўпроқ тўқнашувлар

Лойиҳа раҳбари Маркус Тсерлауфнинг таъкидлашича, ушбу босқич бутун дастурнинг муваффақияти учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Модернизациянинг асосий мақсади — зарралар тўқнашуви сонини, яни "ёруғлик даражаси"ни (луминоситй) кескин оширишдир. Режага кўра, бу кўрсаткич ҳозирги даражадан 10 баробар кўпаяди, бу эса олимларга бугунгидан кўра 100 баробар кўпроқ маълумот тўплаш имконини беради.

Ушбу мақсадга эришиш учун тезлатгич ҳалқасининг қарийб 1,2 километрлик қисми тўлиқ алмаштирилади. Янги ўта ўтказувчан магнитлар ўрнатилиб, улар зарралар дастасини янада аниқроқ фокуслаш имконини беради. Натижада, ҳар бир ўзаро таъсир актида тўқнашувлар сони ҳозирги 60 тадан 200 тагача кўпаяди. Бу физиклар учун мисли кўрилмаган ҳажмдаги хомашё демакдир.

Сунъий интеллект ёрдамга келади

Маълумотлар оқимининг бундай улкан ўсиши муҳандислар олдига янги технологик вазифаларни қўймоқда. Ҳар сонияда содир бўладиган миллиардлаб ҳодисаларнинг барчасини сақлаш жисмонан имконсиз. Шу сабабли, СEРН мутахассислари реал вақт режимида энг муҳим ва истиқболли тўқнашувларни саралаб олиш учун сунъий интеллект (AI) тизимларидан фойдаланишни режалаштирмоқда.

ixbt.com маълумотига кўра, сунъий интеллект физиклар ўрнини эгалламайди, балки уларга фильтр вазифасини ўтаб беради. AI тизимлари "янги физика" аломатлари бўлиши мумкин бўлган ноёб ҳодисаларни бир зумда аниқлаб, уларни кейинги таҳлиллар учун ажратиб олади. Бу эса олимларга коинотнинг 95 фоизини ташкил этувчи, аммо бизга ҳали номаълум бўлган қоронғу материя ва энергияни тадқиқ қилишда ёрдам беради.

ҲЛ-ЛҲК лойиҳасининг амалга оширилиши нафақат назарий физика, балки юқори технологиялар ривожи учун ҳам муҳимдир. Ўзбекистонлик ёш олимлар ва тадқиқотчилар учун ҳам СEРН тажрибаси доимо қизиқиш марказида бўлиб келган. Коинотнинг яралиши ва модданинг тузилиши ҳақидаги фундаментал саволларга жавоб топиш йўлидаги ушбу қадам, инсониятнинг табиат қонунлари ҳақидаги тасаввурларини бутунлай ўзгартириб юбориши мумкин.