Мия сири: Умумий анестезия пайтида ҳам гипокамп нутқни таҳлил қилиши аниқланди

Тиббиёт оламида узоқ вақт давомида умумий анестезия остидаги бемор ташқи оламдан бутунлай узилади ва унинг онги ташқи сигналларни қайта ишлашни тўхтатади, деб ҳисобланиб келинган. Бироқ, АҚШдаги Бейлор тиббиёт коллежи олимлари томонидан ўтказилган янги тадқиқот ушбу қарашларни ўзгартириб юборди. Натуре журналида эълон қилинган илмий ишга кўра, инсон миясининг хотира учун масъул қисми — гипокамп чуқур наркоз ҳолатида ҳам нутқни таҳлил қилишда ва сўзларни башорат қилишда давом этади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Нейрохирург Самир Шет бошчилигидаги тадқиқотчилар гуруҳи операция жараёнида бўлган етти нафар беморнинг мия фаолиятини кузатишди. Бунинг учун илк бор инсон гипокампида Неуропихелс деб номланувчи юқори аниқликдаги микрочиплардан фойдаланилди. Ушбу технология юзлаб алоҳида нейронларнинг сигналларини бир вақтнинг ўзида ва мисли кўрилмаган аниқликда ўқиш имконини берди. Беморлар пропофол препарати таъсирида чуқур анестезия ҳолатида бўлишига қарамай, уларнинг мияси мураккаб ҳисоб-китобларни амалга ошираётгани маълум бўлди.

Нейронлар нутқни қандай қайта ишлайди?

Тажриба давомида анестезия остидаги беморларга қисқа ҳикоялар ўқиб берилди. Натижалар ҳайратланарли бўлди: гипокамп нейронлари нафақат товушга муносабат билдирди, балки грамматик категорияларни — от, феъл ва сифатларни бир-биридан фарқлади. Энг муҳими, мия худди ҳушёр ҳолатдагидек, жумлада келадиган кейинги сўзни эҳтимоллик асосида башорат қилиш (предиктиве кодинг) механизмини ишга туширди.

Олимларнинг таъкидлашича, бу жараён замонавий сунъий интеллект тизимлари, хусусан LLM (Катта тил моделлари) иш принципига жуда ўхшаш. ChatGPT каби моделлар олдинги контекстга таяниб кейинги сўзни қандай генерация қилса, наркоз остидаги инсон мияси ҳам нутқ давомини худди шундай башорат қилган. Бу кашфиёт нейробиология ва сунъий интеллект соҳалари ўртасида умумий тушунчалар шаклланишига хизмат қилиши мумкин.

Келажакдаги имкониятлар ва чекловлар

Тадқиқотнинг амалий аҳамияти жуда юқори деб баҳоланмоқда. Гипокампдан олинган бундай сигналлар келажакда нутқ марказлари шикастланган ёки инсултни бошдан кечирган беморлар учун нейропротезлар яратишда қўл келиши мумкин. Яни, мия фаолиятини таҳлил қилиш орқали инсоннинг айтмоқчи бўлган сўзларини технологиялар ёрдамида тиклаш имконияти туғилади.

ixbt.com маълумотига кўра, тадқиқотчилар натижаларни талқин қилишда эҳтиёткорликка ҳам чақиришмоқда. Ҳозирча бу ҳодиса фақат пропофол анестезияси остида кузатилган. Ушбу жараён табиий уйқу ёки кома ҳолатида ҳам такрорланадими ёки йўқми, ҳозирча номаълум. Шунингдек, тажриба фақат гипокамп билан чеклангани сабабли, миянинг бошқа қисмлари бу жараёнда қанчалик иштирок этиши қўшимча ўрганишни талаб қилади.

Шунга қарамай, ушбу кашфиёт инсон онгининг мураккаблиги ва миянинг ҳатто энг оғир ҳолатларда ҳам ахборотни қайта ишлаш қобилиятини сақлаб қолишини исботловчи муҳим қадам бўлди.