Мия сизни алдаётганини кўрсатувчи 14 та ментал тузоқ...
Когнитив бузилишлар инсоннинг реалликни маълум филтр орқали қабул қилишига ва тахминларни факт деб қабул қилишига сабаб бўлиши мумкин. Матнда фикрларни ўқиш, катастрофизация, қора-оқ фикрлаш, персонализация, ҳисларни факт деб билиш, негатив филтр ва бошқа жами 14 та ментал тузоқ баён қилинган.
Баъзан инсонни воқеанинг ўзи эмас, балки у ҳақда мияси чиқарган хулоса кўпроқ безовта қилади. «У мен ҳақимда ёмон ўйлаяпти», «энди ҳаммаси барбод бўлади», «бир марта уддалай олмадим — демак, мендан ҳеч нарса чиқмайди» каби фикрлар шу қадар ишончли туюладики, уларни факт деб қабул қилиб қўямиз.
Психологияда бундай фикрлаш хатолари кўпинча когнитив бузилишлар деб аталади. Улар инсоннинг реалликни тўлиқ эмас, маълум фильтр орқали қабул қилишига сабаб бўлиши мумкин. Энг муҳими — уларни пайқаш мумкин. Пайқалган фикр эса автоматик ҳукм бўлиб қолмайди.
1. «У мен ҳақимда нима ўйлаётганини биламан»
Бу — фикрларни ўқиш тузоғи.
Кимдир хабарингизга кеч жавоб берди ва мия дарҳол:
«У мендан хафа».
«Мен унга ёқмайман».
«Атайлаб жавоб бермаяпти»,
деган сценарийларни қуриши мумкин.
Аслида эса у банд, чарчаган ёки телефонга қарамаган бўлиши ҳам мумкин.
Ўзингиздан сўранг:
«Менда бунга далил борми ёки мен тахмин қиляпманми?»
Шу битта савол кўплаб кераксиз хафаликларнинг олдини олиши мумкин.
2. Бир муаммодан бутун фожиа ясаш
«Ишдан айриламан».
Кейин:
«Пулсиз қоламан».
Ундан кейин:
«Ҳаётим бутунлай барбод бўлади».
Ҳали биринчи воқеа ҳам содир бўлмаган, аммо мия охирги фалокатгача етиб улгурди.
Бу катастрофизация, яъни энг ёмон сценарийни ҳақиқатга яқинлаштириб кўришдир.
Фойдали савол:
«Энг эҳтимолий сценарий қайси?»
Энг ёмон сценарий билан энг эҳтимолий сценарий ҳар доим ҳам бир хил эмас.
3. «Ё мукаммал, ё умуман керак эмас»
Бу қора-оқ фикрлаш.
Имтиҳонда энг юқори баҳо олмадингизми — демак, муваффақиятсизлик.
Парҳезни бир кун буздингизми — энди ҳаммасини ташлаш мумкин.
Бир хатога йўл қўйдингизми — «мен бу ишни билмайман».
Аслида ҳаётнинг катта қисми оқ ва қора ўртасидаги юзлаб соялардан иборат.
80 фоизлик натижа ҳам натижа.
4. «Мен шундай қилишим шарт»
«Мен ҳаммага ёрдам беришим керак».
«У мени тушуниши шарт».
«Мен ҳар доим кучли бўлишим керак».
Бундай ички қоидалар инсонни доимий босимда ушлаб туриши мумкин.
Айниқса «улар шундай қилиши керак» деган кутув бажарилмаганда ғазаб ва хафалик ортади.
«Шарт» ўрнига баъзан:
«Мен шуни хоҳлардим»
ёки
«Бу мен учун муҳим»
деб қараш фикрлашни мослашувчан қилади.
5. Ҳамма нарсани ўзингизга олиш
Дўстингизнинг кайфияти йўқ:
«Мен нимадир нотўғри қилдим».
Раҳбар жиддий:
«Мендан норози».
Уйда кимдир жим:
«Албатта, мен сабабчиман».
Бу персонализация.
Баъзан воқеа ҳақиқатан биз билан боғлиқ бўлади. Аммо дунёдаги ҳар бир кайфият ва муаммонинг марказида биз турмаймиз.
6. «Мен шундай ҳис қиляпман — демак, бу рост»
«Ўзимни омадсиз ҳис қиляпман — демак, мен омадсизман».
«Қўрқяпман — демак, хавф бор».
«Ўзимни кераксиз ҳис қиляпман — демак, ҳеч кимга керак эмасман».
Ҳислар реал. Аммо ҳис — факт эмас.
Хавотир сизга хавф ҳақида сигнал бериши мумкин, лекин бу хавф албатта мавжуд дегани эмас.
7. Фақат ғолибларни кўриш
Интернетда муваффақиятли бизнеслар, бой инвесторлар ва бир кечада машҳур бўлган одамларни кўрамиз.
Аммо худди шу йўлдан бориб, натижага эриша олмаган минглаб одамлар кўзга ташланмайди.
Бу тирик қолганнинг хатоси деб аталади.
Масалан:
«У университетни ташлаб миллиардер бўлди, демак ўқиш керак эмас».
Бу хулосада университетни ташлаб, бой бўлмаган миллионлаб одамлар ҳисобга олинмайди.
8. Ўзингизга ёрлиқ ёпиштириш
«Мен ялқовман».
«Мен омадсизман».
«У эгоист».
«Мендан раҳбар чиқмайди».
Битта хатти-ҳаракат бутун шахсиятга айлантирилади.
«Мен бир ишни кечиктирдим» билан «мен ялқовман» орасида катта фарқ бор.
Биринчиси — ўзгариши мумкин бўлган ҳаракат.
Иккинчиси — инсон ўзини қамаб қўядиган ёрлиқ.
9. Муваффақиятни «тасодиф» деб камситиш
Ишда яхши натижа кўрсатдингиз.
«Шунчаки омадим келди».
Кимдир сизни мақтади.
«У шунчаки хушмуомала».
Катта ишни уддаладингиз.
«Бу унчалик қийин эмас эди».
Бу — позитивни қадрсизлантириш.
Камтарлик яхши, аммо ўз меҳнатингизни доим инкор қилиш ўзингиз ҳақингизда нотўғри тасаввур яратиши мумкин.
10. Ҳали бўлмаган келажакни ёмон деб белгилаш
«Барибир ўхшамайди».
«Мени қабул қилишмайди».
«Бу муносабат ҳам бузилади».
Бу ерда мия келажакни олдиндан «билиб» қўяди.
Муаммо шундаки, инсон шу башоратга ишониб ҳаракат қилмаса, у ўз қўли билан натижани ёмонлаштириши мумкин.
Келажак прогноз эмас — имкониятлар тўплами.
11. Хавфни катта, ўз кучингизни кичик кўриш
«Агар хатога йўл қўйсам, ҳаммаси тугайди».
«Бу муаммони енгишга кучим етмайди».
Инсон хавфни 100 балл деб, ўз имкониятини 10 балл деб баҳолайди.
Аммо аввал ҳам қийин вазиятлардан чиққанини, кимдан ёрдам олиши мумкинлигини ёки қандай ресурслари борлигини ҳисобга олмайди.
Саволни ўзгартиринг:
«Агар бу содир бўлса, менда қандай имкониятлар бор?»
12. Бошқалар билан нотўғри солиштириш
Сиз ўзингизнинг бутун ҳаётингизни бошқа инсоннинг энг яхши 30 сонияси билан солиштирасиз.
Унинг машинасини кўрасиз — қарзини эмас.
Саёҳатини кўрасиз — ишдаги босимини эмас.
Натижасини кўрасиз — унга сарфланган йилларни эмас.
Шунинг учун бошқалар билан доимий солиштириш инсоннинг ўз натижасини арзонлаштириши мумкин.
Энг адолатли мезон:
«Мен бир йил аввалги ўзимдан қаерга келдим?»
13. Бир марта бўлган воқеани ҳаёт қонунига айлантириш
Бир инсон ишончингизни оқламади:
«Ҳеч кимга ишониб бўлмайди».
Бир марта интервьюдан ўтолмадингиз:
«Мени ҳеч қаерга ишга олишмайди».
Бу ортиқча умумлаштириш.
Бир воқеа — маълумот.
У ҳали бутун келажакнинг қонуни эмас.
14. Яхшини кўрмай, битта ёмон нуқтага ёпишиб олиш
Кун давомида ўнта яхши воқеа бўлди.
Битта инсон сизга нохуш гап айтди.
Кечқурун нимани ўйлайсиз?
Кўпинча айнан ўша битта гапни.
Бу негатив фильтрнинг ишлашидир.
Мия хавфга эътибор беришга мойил, аммо бу яхшиликлар йўқ дегани эмас.
Ментал тузоқдан чиқиш учун 5 қадам
Бундай фикрларни умуман йўқотиб юбориш шарт эмас. Мақсад — улар пайдо бўлганида автоматик равишда ишониб кетмаслик.
Оддий алгоритм шундай:
Фикрни пайқанг: «Ҳозир миям қандай хулоса чиқаряпти?»
Фактни текширинг: «Бунинг аниқ далили нима?»
Муқобил изоҳ топинг: «Яна қандай тушунтириш мумкин?»
Ўзингизга дўстингиздек муносабат қилинг: ўша ҳолатда яқин инсонга нима дер эдингиз?
Фикрдан эмас, танловдан ҳаракат қилинг: «Ҳозир мен учун энг фойдали қадам қайси?»
Ҳар бир фикрингиз — сиз эмассиз
Миянинг вазифаларидан бири тез хулоса чиқариш. Бу кўп ҳолларда фойдали. Аммо мураккаб муносабатлар, келажак ва ўз-ўзини баҳолаш масаласида айнан шу тезкорлик адаштириши мумкин.
Шунинг учун кучли психологик кўникмалардан бири — ўз фикрига четдан қараш:
«Мен буни ўйлаяпман. Лекин бу албатта ҳақиқат дегани эмас».
Ана шу кичик масофа инсонга қайта танлов беради.
Воқеани ўзгартира олмаслигингиз мумкин. Лекин уни қандай талқин қилиш, нимани факт деб қабул қилиш ва кейин қандай ҳаракат қилишни текшириш имконияти кўп ҳолларда қолади.
Онглиликнинг энг катта фойдаси ҳам шу: мия биринчи айтган гапга ишониш ўрнига, реалликка яна бир марта қараш имконини беради.
Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.
Изоҳлар 0
…