Бостирилган туйғулар танани касал қиладими? Илм нима дейди?

Ғазабни ичга ютиш жигарни касал қиладими? Узоқ давом этган хафалик кисталар пайдо бўлишига олиб келадими? Қўрқув эса катаракта ёки бронхитни чақириши мумкинми?

Ижтимоий тармоқларда ҳис-туйғуларни муайян аъзолар ва касалликларга боғлайдиган «психосоматик хариталар» жуда оммалашган. Уларда ҳар бир эмоция гўё тананинг маълум нуқтасида «тўпланиб», кейин касалликка айланиши айтилган.

Аммо тиббиётдаги манзара бундан анча мураккаб. Стресс ва кучли ҳис-туйғулар ҳақиқатан ҳам организмга жисмоний таъсир қилиши мумкин, лекин «ғазаб = жигар касаллиги» ёки «қўрқув = катаракта» каби тўғридан-тўғри боғланишлар илмий жиҳатдан тасдиқланмаган.

Ҳис-туйғулар танадан изсиз ўтиб кетмайди

Бу ерда инфографиканинг асосий ғояси бутунлай нотўғри эмас.

Стресс организмнинг реал физиологик реакциясидир. АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш маркази маълумотига кўра, узоқ давом этган стресс бош оғриғи, танадаги оғриқлар, ошқозон билан боғлиқ муаммолар, уйқу ва иштаҳа ўзгаришларига сабаб бўлиши, мавжуд сурункали касалликларнинг аломатларини кучайтириши мумкин.

Демак, «ҳаммаси хаёлда» дейиш ҳам нотўғри.

Инсон қаттиқ хавотирланганда юраги тез уриши, қорни оғриши ёки боши оғриши мумкин — бу аломатлар реал. Масала уларнинг сабабини тўғри тушунишда.

Ғазаб: ўт пуфагида тош ёки жигар касаллигига сабабми?

Инфографикада ғазаб ва жаҳл ўт пуфагидаги тошлар, жигар касалликлари, ангина ҳамда ўткир респиратор вирусли инфекциялар билан боғланган.

Аммо замонавий тиббиёт бундай тўғридан-тўғри боғлиқликни кўрсатмайди.

Ўт пуфагида тошлар ўт таркибида холестерин ёки билирубин миқдорининг ортиши, ўт пуфагининг етарлича бўшамаслиги ва бошқа биологик омиллар билан боғлиқ. Семизлик ва жуда тез вазн ташлаш ҳам хавфни ошириши мумкин. Ғазаб ўт тошларининг тан олинган сабаби эмас.

Жигар касалликлари ҳам турли сабабларга эга: вирусли гепатитлар, ортиқча алкогол, метаболик касалликлар, айрим дорилар, аутоиммун ва генетик омиллар шулар жумласидан.

ЎРВИ эса номининг ўзи кўрсатиб турганидек, вируслар билан боғлиқ. CDC 200 дан ортиқ респиратор вирус оддий шамоллашга сабаб бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Шунинг учун «жаҳлингизни ичга ютсангиз, вирус юқади» деган хулоса тиббий жиҳатдан тўғри эмас.

Хафалик ва айбдорлик: ҳайз циклига таъсир қилиши мумкинми?

Бу ерда вазият қизиқроқ.

«Хафалик кисталар ёки полипларни келтириб чиқаради» деган фикрга ишончли далил йўқ. Аммо узоқ давом этувчи кучли стресс ҳайз циклига таъсир қилиши мумкин.

АҚШ Аёллар саломатлиги бўйича расмий ресурсида юқори даражадаги сурункали стресс ҳайзнинг нотўғри келишига олиб келиши, оғир стресс эса овуляция ва ҳайз циклини бошқарувчи жараёнларга таъсир қилиши мумкинлиги қайд этилган.

Бу «хафалик бачадонда тўпланади» дегани эмас.

Гормонал тизим стрессга жавоб беради ва шу орқали цикл ўзгариши мумкин. Бироқ ҳайзнинг мунтазам бузилишида поликистоз тухумдон синдроми, вазн ўзгариши, қалқонсимон без муаммолари, диабет ва бошқа тиббий сабаблар ҳам бўлиши мумкин.

Шу сабаб симптомни фақат эмоция билан изоҳлаб, текширувни кечиктириш тўғри эмас.

Хавотир ва стресс: ошқозон ҳақиқатан «жавоб берадими»?

Ҳа — ва бу психология билан тиббиёт энг яқин туташадиган соҳалардан бири.

Мия ва ичак тизими бир-бири билан доимий алоқада. NIDDK функционал диспепсия ва асабий ичак синдроми каби ҳолатларда мия–ичак ўзаро таъсири муҳим роль ўйнашини қайд этади. Хавотир ва депрессия айрим одамларда ҳазм тизими аломатлари билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Стресс қорин оғриғи, дам бўлиш, ич кетиши каби аломатларни кучайтириши мумкин.

Аммо бу ерда жуда муҳим фарқ бор.

Инфографикада стресс «гастрит» ва «язва» — яра касаллигига сабаб сифатида кўрсатилган. Пептик яранинг энг кенг тарқалган сабаблари эса Helicobacter pylori бактерияси ва ибупрофен, аспирин, напроксен каби стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дорилар ҳисобланади.

Тиббиётда «stress gastritis» деган ҳолат ҳам бор, аммо у одатда оддий кундалик хавотирдан эмас, оғир жароҳат, катта куйиш, сепсис ёки критик касаллик каби жуда жиддий физиологик стресс ҳолатларида кузатилади.

Стресс қон босимини оширадими?

Қисқа муддатда — мумкин.

Стресс пайтида организм «кураш ёки қочиш» реакциясига ўтади: юрак тезроқ уради, қон томирлари тораяди ва қон босими вақтинча кўтарилиши мумкин. Сурункали стресс билан доимий гипертония ўртасидаги муносабат эса мураккаб ва ҳали ҳам ўрганилмоқда.

Яъни қон босими юқори бўлган одамга «бу фақат асабдан» деб дори ёки текширувни ташлаб қўйиш хавфли.

Қўрқув бронхит ёки ўпка касаллигини келтириб чиқарадими?

Инфографикада қўрқув бронхит, фарингит ва ўпка касалликлари билан боғланган.

Ўткир бронхитнинг энг кенг тарқалган сабаби вируслардир. Фарингитга ҳам турли инфекциялар сабаб бўлиши мумкин; масалан, А гуруҳи стрептококки бактериал фарингитнинг маълум сабабларидан бири ҳисобланади.

Қўрқув нафас олиш тезлигига, кўкракда сиқилиш ҳиссига ёки гипервентиляцияга таъсир қилиши мумкин. Аммо у вирус ёки бактерия ўрнини босиб, инфекция пайдо қилмайди.

Қўрқув кўзни ҳам касал қиладими?

Инфографикада гиперметропия ва катаракта ҳам қўрқув билан боғланган. Бу даъвони тасдиқлайдиган тиббий асос йўқ.

Гиперметропия — кўз олмаси олддан орқага жуда қисқа бўлиши ёки шох парда ва гавҳар шакли билан боғлиқ рефракцион ҳолат. Кўп одамлар у билан туғилади.

Катарактанинг энг кенг тарқалган сабаби эса ёш ўтиши билан кўз гавҳаридаги табиий ўзгаришлардир. Диабет, кўз жароҳати, стероид дорилар, чекиш ва ультрабинафша нурланиш ҳам хавфга таъсир қилиши мумкин.

Қўрқув бу рўйхатда йўқ.

Демак, психосоматика ёлғонми?

Йўқ. Лекин уни «ҳар бир эмоциянинг ўз аъзоси бор» деган жадвалга тушириш нотўғри.

Инсон психикаси ва танаси бир-биридан ажралган икки тизим эмас. Сурункали стресс уйқу, иштаҳа, оғриқни ҳис қилиш, ичак фаолияти, бош оғриғи, ҳайз цикли ва айрим мавжуд касалликларнинг кечишига таъсир қилиши мумкин.

Аммо бу:

• «ғазаб — жигарда»,

• «хафалик — ичакда»,

• «қўрқув — кўзда»

деган қатъий харита мавжуд дегани эмас.

Энг хавфли хато — реал касалликни фақат эмоцияга боғлаш

Инсонда доимий қорин оғриғи бўлса, «хафалигимдан» деб юравериш мумкин эмас.

Ҳайз цикли мунтазам бузилса — сабабини текшириш керак. Кўриш ёмонлашса — офтальмолог зарур. Қон босими юқори бўлса — уни ўлчаш ва назорат қилиш керак. Нафас олиш қийинлашса ёки узоқ давом этувчи йўтал бўлса — тиббий баҳолаш муҳим.

Эмоционал ҳолатни яхшилаш ҳам саломатликнинг бир қисми. Аммо у тиббий ташхис ва даволашнинг ўрнини босмайди.

Энг тўғри ёндашув икки томонни ҳам инкор қилмасликдир: тананинг аломатларини текшириш ва бир вақтнинг ўзида стресс, хавотир ҳамда йиғилиб қолган ҳис-туйғуларга ҳам эътибор бериш.

Чунки ҳисларни эшитиш муҳим. Лекин организм юборган сигналларни ҳам «ҳаммаси асабдан» деб ўтказиб юбориш мумкин эмас.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.