Қорин нега дам бўлади? Психосоматика ва ҳақиқий сабаблар...

Қорин дам бўлиши баъзан овқатдан кейин, баъзан эса айнан асабийлашган ёки қаттиқ хавотирланган пайтда кучаяди. Шу сабаб ижтимоий тармоқларда бу ҳолатни «бостирилган ғазаб», «ҳазм қилиб бўлмайдиган вазият» ёки «хавфсизлик етишмаслиги» билан тушунтирадиган психосоматик талқинлар кенг тарқалган.

Бу ғояларнинг айрим қисмида мантиқ бор: мия ва ичак ўртасида ҳақиқий физиологик алоқа мавжуд ва стресс ҳазм тизими аломатларини кучайтириши мумкин. Аммо қорин дам бўлишини муайян ҳис-туйғу ёки ички конфликтнинг тўғридан-тўғри натижаси деб ҳисоблашга илмий асос етарли эмас.

«Ҳазм қилиб бўлмайдиган вазият» ҳақиқатан қоринга таъсир қиладими?

Психосоматик талқинда инсон қабул қила олмаётган воқеа гўё тананинг ҳам «ҳазм қилиш» қобилиятига таъсир қилиши айтилади.

Тиббий нуқтаи назардан буни сўзма-сўз қабул қилиб бўлмайди. Аммо кучли стресс пайтида мия ва ичак ўртасидаги алоқа ўзгариши мумкин. Ичак-мия ўзаро таъсири бузилиши асабий ичак синдроми ва функционал қорин дам бўлиши каби ҳолатларда муҳим роль ўйнайди.

Шунинг учун мураккаб воқеадан кейин қоринда таранглик пайдо бўлиши мумкин. Лекин бу «танам воқеани қабул қила олмаяпти» деган тиббий ташхис эмас.

Бостирилган ғазаб: ичакда «йиғилиб» қоладими?

Ғазаб қоринда газ ҳосил қилиб қўймайди.

Бироқ узоқ давом этган эмоционал зўриқиш организмнинг стресс реакциясини фаоллаштириши мумкин. Сурункали стресс ҳазм тизимидаги мавжуд муаммоларни кучайтириши, бош оғриғи, уйқу бузилиши ва бошқа жисмоний аломатлар билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Яъни «ғазабни ичга ютсангиз, қорин дам бўлади» деган қатъий формула йўқ. Аммо жаҳл, хафалик ва таранглик қорин аломатларини кучайтириб қўйиши мумкин.

«Эмоционал тўлиб-тошиш» нима қилади?

Бир вақтнинг ўзида иш, оила, пул ва муносабатлар билан боғлиқ кўплаб муаммолар йиғилганда инсон доимий тарангликда яшай бошлайди.

Бундай стресс «кураш ёки қочиш» реакциясини фаоллаштиради: юрак уриши ва нафас олиш тезлашиши, мушаклар таранглашиши каби физиологик ўзгаришлар кузатилади. Узоқ давом этган стресс эса ҳазм тизими муаммоларини кучайтириши мумкин.

Айниқса асабий ичак синдроми бўлган одамларда нормал миқдордаги газнинг ўзи ҳам кучли дам бўлиш ёки оғриқ сифатида ҳис қилиниши мумкин.

Пул ва мулк учун низо ҳам қоринга таъсир қилиши мумкинми?

Психосоматик ёндашувда пул, мерос ва шахсий мулк атрофидаги низолар «тирик қолиш» ёки «ҳудуд» конфликти деб талқин қилинади.

Илмий тиббиётда қорин дам бўлиши учун бундай алоҳида конфликт тури тан олинмаган.

Аммо пул ёки оилавий низо одам учун узоқ давом этувчи стресс манбаи бўлса, у ҳазм тизими симптомларини билвосита кучайтириши мумкин. Бу ерда таъсирни «мулк конфликти → қоринда газ» эмас, стресс → мия-ичак ўзаро таъсирининг ўзгариши → аломатнинг кучайиши тарзида тушуниш тўғрироқ.

Чегаралар бузилганда пайдо бўладиган ғазаб

Кимдир шахсий ҳудудингизни бузса, сизга босим қилса ёки назорат ўрнатишга уринса, ғазаб пайдо бўлиши табиий.

Психологик нуқтаи назардан бу ҳис шахсий чегаралар ҳақида сигнал бериши мумкин. Аммо қорин дам бўлишининг ўзи «кимдир чегарангизни бузган» деган далил эмас.

Агар аломат доимо муайян стресс вазиятларида пайдо бўлаётганини сезсангиз, ҳис-туйғу ва қорин симптомларини бирга қайд этиб бориш фойдали бўлиши мумкин. Шифокорлар ҳам газ ва дам бўлиш сабабини аниқлашда овқат ва симптомлар кундалигини юритишни тавсия қилиши мумкин.

«Қориндаги қўрқув» деган ҳис қаердан келади?

Кучли хавотир пайтида одам ҳақиқатан ҳам қоринда «тугун», таранглик ёки ноқулайлик сезиши мумкин.

Бу тасаввур эмас. Мия ва ҳазм тизими асаб ҳамда гормонал механизмлар орқали бир-бирига боғланган. Шунинг учун хавотир ва айрим психологик ҳолатлар асабий ичак синдроми каби мия-ичак ўзаро таъсири бузилишларида учраши мумкин.

Аммо хавотирнинг ўзи ҳар қандай қорин дам бўлишининг сабаби эмас.

Қорин дам бўлишининг энг оддий сабаблари нималар?

Тиббиётда бу симптомнинг анча конкрет сабаблари бор.

Қорин дам бўлиши ҳаво ютиш, қабзият, ортиқча овқатланиш, лактозани ҳазм қила олмаслик, рефлюкс, асабий ичак синдроми, айрим углеводларни яхши ҳазм қилмаслик ва ичакда бактериялар миқдорининг ўзгариши билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Масалан, ичак бактериялари ҳазм бўлмай қолган айрим углеводларни парчалаганда газ ҳосил қилади. Лактозага тоқатсиз одамларда эса сут маҳсулотларидан кейин дам бўлиш, газ, қорин оғриғи ва ич кетиши пайдо бўлиши мумкин.

Шунинг учун ҳар бир дам бўлишни психологик конфликтдан қидириш тўғри эмас.

Қайси пайтда «асабдан» деб юравермаслик керак?

Агар қорин дам бўлиши тез-тез такрорланса, тўсатдан ўзгарса ёки кундалик ҳаётга таъсир қила бошласа, унинг сабабини аниқлаш керак. NIDDK қорин дам бўлишига қорин оғриғи, қабзият, ич кетиши ёки сабабсиз вазн йўқотиш қўшилса, шифокор билан маслаҳатлашишни тавсия этади.

Қонли ёки қора ахлат, қайт қилиш, кучли оғриқ ва сабабсиз вазн йўқотиш каби белгилар ҳам тиббий баҳолашни талаб қилади.

Психосоматикадан қандай фойдаланиш мумкин?

Уни касаллик сабабини топадиган «харита» сифатида эмас, ўзингизга савол бериш воситаси сифатида ишлатиш мумкин.

• «Қорним дам бўлганда мен нима еган эдим?»

• «Бу пайтда қаттиқ стресс бор эдими?»

• «Симптом муайян овқатдан кейин кучаяптими?»

• «Қабзият ёки ич кетиши ҳам борми?»

• «Дам олиш куни ҳам худди шундай бўладими?»

Мана шу саволлар «менда қайси яширин конфликт бор?» деган саволдан кўра сабабни топишга яқинроқ олиб келиши мумкин.

Танани ҳам, ҳисларни ҳам эшитиш керак

Қорин дам бўлиши билан психика ўртасида ҳеч қандай алоқа йўқ, дейиш ҳам нотўғри. Мия ва ичак ўртасидаги боғлиқлик реал ва стресс баъзи одамларда аломатларни сезиларли кучайтириши мумкин.

Лекин «ғазаб қоринда газ бўлиб йиғилади», «пул муаммоси қоринни дам қилади» ёки «ўзлигини топмаган одамда метеоризм пайдо бўлади» каби қатъий даъволар илмий асосланган эмас.

Энг тўғри ёндашув — иккала томонни ҳам ҳисобга олиш: овқатланиш ва ҳазм тизимини текшириш, шу билан бирга стресс ва эмоционал ҳолатни ҳам назардан қочирмаслик.

Чунки баъзан қорин «асабдан» безовта бўлиши мумкин. Аммо баъзан у сиз еган овқат, қабзият ёки тиббий муаммо ҳақида сигнал бераётган бўлади.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.