Tramp Hormuzga muqobil yangi neft yo‘llarini ma’lum qildi (video)

Hormuz bo‘g‘ozi atrofidagi geosiyosiy keskinlik jahon energetika bozori uchun yangi savolni kun tartibiga chiqardi: neft tashishda bu strategik dengiz yo‘liga qaramlikni kamaytirish mumkinmi?

AQSH prezidenti Donald Trampning aytishicha, Yaqin Sharqda Hormuzni chetlab o‘tish imkonini beradigan yangi quvurlar va quruqlik yo‘llari paydo bo‘lmoqda. U, xususan, Suriya orqali o‘tadigan marshrutni tilga oldi.

«Hormuz bo‘g‘oziga ko‘plab muqobil yo‘llar yaratilmoqda. Hormuz endi avvalgidek emas», — dedi Tramp.

Bu bayonot ortida esa oddiy transport masalasidan ancha katta geosiyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar turibdi.

1. Tramp qaysi yo‘lni nazarda tutmoqda?

Tramp Suriya orqali o‘tadigan quruqlik marshruti allaqachon ishlayotganini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, neft tashuvchi yuk mashinalari Suriya hududi orqali harakatlanmoqda.

Bu ma’lumot mustaqil manbalarda ham tasdiqlangan: Vashington Post xabariga ko‘ra, Iroqning janubiy hududlaridan Suriyaning Baniyas porti tomon kuniga minglab neft tashuvchi mashinalar harakatlanmoqda. Ushbu marshrut Hormuz orqali tashishdagi uzilishlar fonida faollashgan.

Ya’ni gap faqat kelajakdagi reja haqida emas — muqobil quruqlik yo‘li allaqachon sinovdan o‘tmoqda.

2. Eng katta loyiha — Iroqdan Suriyaga quvur

Suriya orqali energiya tashish rejasining eng muhim qismi yangi neft quvuri loyihasi hisoblanadi.

Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Iroqning Basra hududidan Suriyaning O‘rta yer dengizi sohilidagi Baniyas portigacha quvur qurish rejalashtirilgan.

Vashington Post ma’lumotiga ko‘ra, loyihani Chevron boshchiligidagi konsorsium amalga oshirishi rejalashtirilgan va qurilish kamida ikki yarim yil davom etishi mumkin.

Shuning uchun bu quvur Hormuzni qisqa muddatda to‘liq almashtirib qo‘yadigan tayyor yechim emas.

3. Nega Suriyaning ahamiyati birdaniga oshdi?

Suriyaning asosiy ustunligi — uning geografik joylashuvi.

Fors ko‘rfazi hududidan kelayotgan neft quruqlik orqali Suriyaga, u yerdan esa O‘rta yer dengizi portlariga chiqarilishi mumkin.

Bu esa neft eksportini faqat Hormuzga bog‘lab qo‘ymaslik imkonini beradi.

Suriya hukumati ham mamlakatni Yaqin Sharqdagi tranzit markaziga aylantirish g‘oyasini ilgari surmoqda. Neftdan tashqari, temir yo‘llar, avtomobil yo‘llari va boshqa logistika yo‘nalishlarini rivojlantirish rejalari ham muhokama qilinmoqda.

4. Hormuzni butunlay almashtirish mumkinmi?

Hozircha bunga aniq «ha» deb javob berish qiyin.

Hormuz bo‘g‘ozi dunyo energetika tizimida nihoyatda muhim o‘rin tutadi. U orqali katta hajmdagi neft va gaz tashiladi.

Quvurlar esa dengiz orqali tashiladigan ulkan hajmlarni bir zumda o‘z zimmasiga ola olmaydi.

Bundan tashqari, yangi loyihalarning o‘zi ham xavfsizlik, moliyalashtirish, infratuzilma va siyosiy barqarorlik kabi muammolarga duch kelishi mumkin. Suriya orqali o‘tadigan quvur marshruti ham xavfsizlik nuqtayi nazaridan jiddiy chaqiriqlarga ega.

5. Boshqa muqobil yo‘llar ham paydo bo‘lmoqda

Hormuzdagi vaziyat nafaqat Suriya, balki boshqa mintaqalarda ham yangi logistika yo‘llariga qiziqishni kuchaytirdi.

Masalan:

• Iordaniyaning Aqaba porti orqali tranzit yuk tashish hajmi sezilarli oshgan;

• ayrim neft importchilari Amerika va Afrikadan ko‘proq xomashyo olishga o‘tmoqda;

• Fors ko‘rfazi neftini boshqa yo‘nalishlarga burish variantlari ko‘rib chiqilmoqda;

• energiya ta’minotida bitta strategik marshrutga qaramlikni kamaytirishga harakat kuchaymoqda.

Bu jarayonning eng muhim natijasi — global energetika logistikasi asta-sekin diversifikatsiyalanayotganidir.

6. Trampning «Hormuz avvalgidek emas» degani nimani anglatadi?

Trampning bayonotini Hormuz bo‘g‘ozi endi ahamiyatsiz degan ma’noda qabul qilishga hali erta.

Aniqrog‘i, AQSH prezidenti Hormuzning strategik ahamiyati muqobil marshrutlar ko‘payishi bilan pasayishi mumkin, degan pozitsiyani ilgari surmoqda.

Hozir esa vaziyat boshqacha: muqobil yo‘llar paydo bo‘lmoqda, ammo ular Hormuz orqali o‘tadigan barcha oqimni birdaniga almashtirish darajasiga hali yetmagan.

Yakuniy savol: Hormuz davri tugayaptimi?

Trampning bayonoti jahon energetikasida muhim tendensiyani ko‘rsatdi: strategik yo‘llarga qaramlikni kamaytirish endi nazariy g‘oya emas, amaliy loyihalarga aylanmoqda.

Suriya orqali yuk mashinalari harakati boshlangan, Iroqdan O‘rta yer dengizigacha yangi quvur rejalashtirilmoqda, boshqa davlatlar esa o‘z logistika zanjirlarini qayta ko‘rib chiqmoqda.

Ammo hozircha eng to‘g‘ri xulosa shu: Hormuzning ahamiyati yo‘qolgani emas, unga muqobil bo‘lishi mumkin bo‘lgan yangi energetik yo‘laklar shakllanayotgani haqida gap ketmoqda.