Oliy ma’lumoti yo‘q yoshlar tarixda ilk bor diplomlilardan ko‘ra osonroq ish topmoqda

Global mehnat bozorida o‘nlab yillardan beri shakllangan «oliy ta’lim va diplom — muvaffaqiyatli hayotning yagona garovi» degan qarash butunlay kunpayakun bo‘ldi. The Wall Street Journal nashri taqdim etgan Burning Glass Institute institutining tahliliy hisoboti zamonaviy iqtisodiyotda shov-shuvli burilish yuz berganini ko‘rsatdi: oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan «Zumer» avlod (Gen Z) vakillari orasida ishsizlik darajasi so‘nggi 20 yillik tarixdagi eng quyi ko‘rsatkichga yaqinlashdi. Aksincha, qo‘lida diplomi bor, universitetlarni tamomlagan 22-34 yosh oralig‘idagi minglab yosh mutaxassislar diplomsiz tengdoshlariga qaraganda ancha og‘ir ishsizlik va raqobat bosimiga duch kelmoqda.

Buning bosh sababi sifatida sun’iy intellekt va avtomatlashtirish tizimlarining an’anaviy «oq yoqali» ofis kasblarini shiddat bilan egallab olayotgani, ayni paytda esa amaliy ko‘nikmaga ega, jismoniy va xizmat ko‘rsatish sohasidagi diplomsiz ishchilarga bo‘lgan global talabning keskin ortishi ko‘rsatilmoqda. Xo‘sh, STEM, moliya va ofis sohalaridagi diplomli yoshlar nega ko‘chada qolmoqda, «zangori yoqali» kasblar qanday qilib mehnat bozorining yangi qiroliga aylandi va oliy ta’lim tizimi o‘z qadrini yo‘qotdimi?

«Diplomsizlar g‘alabasi»: Grafik va raqamlar nima deydi?

WSJ va Burning Glass Institute taqdim etgan statistik tahlilning hayratlanarli faktlari:

• Tarixiy paradoks: 2003 yildan beri qayd etilgan dinamikaga ko‘ra, oliy ma’lumotli 22–34 yoshli yoshlar orasidagi ishsizlik ko‘rsatkichi o‘z tarixidagi eng yuqori cho‘qqilardan biriga (70-persentilga yaqin) ko‘tarildi;

• Diplomsizlarning muvaffaqiyati: Aksincha, kollej yoki oliygoh diplomiga ega bo‘lmagan xuddi shu yoshdagi ishchilar orasida ishsizlik darajasi past darajada (20-persentil atrofida) barqaror turibdi;

• 20 yillik eng past daraja: Diplomsiz zumerlar uchun ish topish imkoniyati oxirgi ikki o‘n yillikdagi eng qulay davrga to‘g‘ri kelmoqda — ular bozorda tez va moslashuvchan tarzda o‘z o‘rnini topmoqda;

• Real mehnat inqilobi: Ilgari oliy ta’lim ishsizlikdan himoyalovchi ishonchli qalqon hisoblangan bo‘lsa, endilikda diplomli mutaxassislarning ko‘chada qolish ehtimoli birinchi marta diplomsizlardan oshib ketdi.

Qaysi sohalarda ishsizlik portladi: Sun’iy intellekt zarbasi

Kasblar kesimida yuzaga kelgan keskin tafovut va ekspertlar xulosalari:

• Fan va dasturlash sohalari zarba ostida: Grafikka ko‘ra, Ilm-fan (Science), Kompyuter texnologiyalari va matematika (Computer and math) hamda Ta’lim (Education) yo‘nalishlari ishsizlik o‘sishi bo‘yicha 50-persentil medianasidan ancha yuqorilab, 60–70-persentil ko‘rsatkichiga yetdi;

• STEM va boshqaruvning qulashi: Ilgari eng nufuzli sanalgan STEM (aniq fanlar va muhandislik) hamda boshqaruv (Management) bo‘g‘inlarida ishsizlik shiddat bilan ko‘tarilib, ofis xodimlari uchun bo‘sh o‘rinlar soni qisqarmoqda;

• Sun’iy intellekt bosimi: Neyrotarmoqlar va generativ AI vositalari dastur kodini yozish, matn tahlili, buxgalteriya va ofis ma’muriy vazifalarini odamlardan tezroq va arzonroq bajarayotgani sababli kompaniyalar yosh diplomlilarni ishga olishni keskin kamaytirdi.

«Zangori yoqalilar» davri: Qaysi kasb egalari talabgir?

Diplom talab qilmaydigan va ishsizlik eng past bo‘lgan yo‘nalishlar:

• Xizmat ko‘rsatish va umumiy ovqatlanish (Food service): Ishsizlik darajasi tarixiy mediananing eng quyi nuqtasida — restoran, kafe va mehmonxona tarmoqlarida ishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyoj yuqoriligicha qolmoqda;

• Qurilish va tog‘-kon sanoati (Construction and mining): Ushbu og‘ir va amaliy mehnat yo‘nalishlarida avtomatlashtirish imkonsiz bo‘lgani sababli yoshlarga bo‘lgan talab uzluksiz ortmoqda;

• Texnik ta’mirlash va servis (Maintenance and repair): Ustachilik, avtomobillar va infratuzilmani ta’mirlash bo‘yicha mutaxassislar diplomli ko‘plab ofis xodimlaridan ko‘ra ancha barqaror daromad topib, tez ish joyiga ega bo‘lmoqda;

• Amaliy mahoratning ustunligi: Zamonaviy ish beruvchilar uchun oliygohning nazariy diplomi emas, balki aniq muammoni qo‘li bilan yoki real amaliyotda hal qila olish ko‘nikmasi birlamchi qiymatga aylandi.

Oliy ta’lim tizimidagi ushbu global o‘zgarishlar ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt erasida qog‘ozdagi diplom emas, balki sun’iy ong egallay olmaydigan noyob ko‘nikmalar, egiluvchanlik va amaliy mahorat haqiqiy farovonlikning kaliti bo‘lib xizmat qilmoqda.

Sizningcha, sun’iy intellekt kuchaygan hozirgi davrda universitetda 4 yil vaqt va katta pul sarflab oliy ma’lumot olish o‘z qadrini yo‘qotdimi yoki fundamental ta’lim hali ham kerakmi? Hozirgi kunda qaysi yo‘nalish bo‘yicha bilim olish yoshlarga kafolatlangan kelajak va yuqori daromad bera oladi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va mehnat bozoridagi ushbu muhim tadqiqot ma’lumotlarini barcha ota-onalar, talabalar hamda yoshlarga ulashing!