Olimlar Nepal va Tibetdagi dahshatli fojianing asl sababini ochiqladi

Joriy yilning avgust oyida Nepal va Tibet chegaralarida yuz berib, aholi punktlarini vayron qilgan va mintaqani larzaga solgan halokatli muzlik ko‘chishi tabiatning shunchaki tasodifi emas, balki sun’iy ravishda tezlashgan global jarayonlarning oqibati bo‘lib chiqdi. Xalqaro yetakchi iqlimshunos olimlarni birlashtirgan nufuzli World Weather Attribution (WWA) tadqiqotchilar guruhi fojia yuzasidan o‘tkazilgan keng qamrovli ilmiy tekshiruvlar natijalarini e’lon qildi.

Olimlarning xulosasiga ko‘ra, Himolayning baland tog‘li tizmalarida ulkan hajmdagi muz massalarining shiddat bilan pastga qulashiga asosiy sabab — insoniyat faoliyati oqibatida yuzaga kelayotgan global iqlim o‘zgarishi va mintaqadagi haroratning keskin ko‘tarilishi bo‘lgan. Ko‘p asrlar davomida barqaror turgan abadiy muzliklar erishi natijasida muz qoplamalari ingichkalashib, mustahkamligini yo‘qotgan va pirovardida ulkan ko‘chkilarni yuzaga keltirgan.

Xo‘sh, WWA tadqiqotchilari ushbu halokat zamirida yana qanday qo‘rqinchli faktlarni aniqladi, Himolay muzliklarining erishi Osiyodagi milliardlab aholiga qanday ta’sir ko‘rsatadi va navbatdagi tabiiy kataklizmlarning oldini olish mumkinmi?

«Abadiy muzliklarning erishi va ingichkalashishi»: WWA olimlarining asosiy xulosalari

Xalqaro tadqiqotchilar guruhi e’lon qilgan hisobotdagi eng muhim ilmiy dalillar:

• Haroratning keskin ko‘tarilishi: Mintaqadagi o‘rtacha haroratning normadan yuqori ko‘rsatkichlarga chiqishi baland tog‘ tizmalaridagi muz qatlamlarining birdaniga yumshashiga sabab bo‘lgan;

• Muz qatlamlarining ingichkalashishi: Avgust oyidagi fojiaga olib kelgan tog‘ massalari uzoq yillar davomida iqlim isishi ostida pastdan va yuqoridan yemirilib, o‘zining tabiiy asosini yo‘qotgan;

• Abadiy muzliklar degradatsiyasi: Olimlar Himolay va Tibet platosidagi abadiy muzlik (permafrost) qatlamlarining erishi tog‘ yonbag‘irlarini ushlab turuvchi geologik «yelim»ni eritib yuborganini ta’kidlamoqda;

• Tezlashayotgan xavf: Iqlim o‘zgarishining ta’siri tog‘li hududlarda tekisliklarga qaraganda 2-3 barobar tezroq sezilmoqda va bunday falokatlar xavfi bir necha barobar oshgan.

Himolay — «Dunyoning uchinchi qutbi»: Mintaqa nega ulkan tahdid ostida?

Himolay muzliklarining buzilishi keltirib chiqaradigan geoekologik xavflar:

• «Osiyoning suv minorasi» xavf ostida: Himolay va Tibet muzliklari Hind, Gang, Braxmaputra, Yanszi va boshqa yirik daryolarni suv bilan ta’minlaydi — ularning yo‘qolishi 1,5 milliarddan ortiq aholining ichimlik suvi ta’minotiga bevosita tahdid soladi;

• Muzlik ko‘llarining toshishi (GLOF): Muzliklar erishi ortidan yangi, beqaror suv havzalari hosil bo‘lib, ularning to‘satdan o‘pirilishi quyi vodiylardagi shahar va qishloqlarni bir necha daqiqa ichida suv ostida qoldirishi mumkin;

• Qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy inqiroz: Tog‘lardan boshlanuvchi sel va ko‘chkilar gidroelektrostansiyalar, yo‘llar va ekin maydonlarini buzib, mintaqa iqtisodiyotiga trillionlab dollar zarar keltirmoqda.

Global ekologik tahlil: Mutaxassislar nimadan bong urmoqda?

WWA ekspertlari va xalqaro ekologlarning dunyo hamjamiyatiga chaqirig‘i:

• Tabiiy ofat emas, inson xatosi: Iqlimshunoslar Nepal va Tibetdagi fojiani shunchaki ob-havo injiqligi emas, balki atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona gazlarining to‘g‘ridan to‘g‘ri geologik oqibati deb baholamoqda;

• Erta ogohlantirish tizimlari zarur: Bunday falokatlar takrorlanishi muqarrar ekanini inobatga olib, baland tog‘li hududlarda sun’iy yo‘ldosh va sensorlarga asoslangan monitoring tizimlarini shoshilinch joriy etish talab etiladi;

• Parij kelishuvi cheklovlari: Global harorat ko‘tarilishini 1,5°C darajasida ushlab turish bo‘yicha xalqaro majburiyatlar to‘liq bajarilmasa, asr oxiriga kelib Himolay muzliklarining uchdan ikki qismi butunlay erib ketishi mumkin.

Nepal va Tibetda yuz bergan dahshatli muzlik ko‘chishi sayyoramizning eng baland nuqtalari ham iqlim inqirozidan omon qololmasligini ko‘rsatib, butun dunyo uchun kechiktirib bo‘lmas harakatlar vaqti yetganini anglatuvchi jiddiy qo‘ng‘iroq bo‘ldi.

Sizningcha, Himolay va boshqa tog‘ muzliklarining erishi Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekistonning suv va iqlim xavfsizligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadimi? Dunyo davlatlarining iqlim bo‘yicha va’dalari bunday yirik tabiiy kataklizmlarni to‘xtatib qolishga yetarlimi? O‘z tahliliy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va global ekologiyaga oid ushbu muhim tahlilni barcha do‘stlaringiz hamda tabiat ixlosmandlariga ulashing!