O‘g‘il bolaning aql-zakovati kimdan o‘tadi — ilmiy haqiqatlar

Ko‘pchilik ota-onalarni o‘ylantiradigan savol bor: o‘g‘il farzandning aql-zakovati ko‘proq onadanmi yoki otadan o‘tadi? Zamonaviy genetika va neyrobiologiya bu masalaga ancha aniq javob berib ulgurgan.

Avvalo shuni bilish kerakki, intellekt bitta gen bilan belgilanmaydi, u o‘nlab va hatto yuzlab genlarning birgalikdagi ta’siri natijasida shakllanadi. Bu boradagi ilmiy xulosalar dunyodagi eng yirik tadqiqot markazlaridan biri bo‘lgan National Institutes of Health tomonidan olib borilgan ishlarda ham qayd etilgan.

Eng ko‘p muhokama qilinadigan jihat shundaki, inson aql-zakovati bilan bog‘liq ko‘plab genlar X xromosomaga joylashgan. O‘g‘il bola esa X xromosomani onadan, Y xromosomani otadan oladi. Shu sababli genetik nuqtayi nazardan qaralganda, o‘g‘il farzandning intellektiga ta’sir qiluvchi muhim genlarning katta qismi onadan meros bo‘lib o‘tadi. Aynan shu jihat sababli ilmiy adabiyotlarda va ommaviy axborot vositalarida “o‘g‘il bolaning aqli onadan o‘tadi” degan fikr keng tarqalgan. Bu xulosa nufuzli ilmiy nashrlar, jumladan Nature Portfolio tarkibidagi jurnallarda chop etilgan genetik tadqiqotlar bilan ham tasdiqlangan.

Biroq bu holat otaning roli kam degani emas. Ota ham bolaning genetik poydevoriga o‘z hissasini qo‘shadi, ayniqsa asab tizimi barqarorligi, fe’l-atvor, hissiy muvozanat va temperament bilan bog‘liq xususiyatlarda otadan o‘tadigan omillar juda muhim hisoblanadi.

Eng asosiysi esa — bola hayotida aql-zakovat faqat tug‘ma genlar orqali shakllanmaydi. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, intellekt salohiyatining taxminan 40–60 foizi genetik omillarga bog‘liq bo‘lsa, qolgan qismi bevosita muhit, tarbiya, ta’lim va kundalik hayot sharoitlari orqali rivojlanadi.

Xususan, oiladagi muloqot sifati, ota-onaning farzand bilan suhbatlashishi, savollar berishga undashi, kitob o‘qishga qiziqtirishi va mustaqil fikrlashga o‘rgatishi bolaning haqiqiy aqliy darajasini belgilab beradi. Ta’lim va rivojlanish bo‘yicha tadqiqotlar olib borayotgan University of Cambridge olimlari ham aynan oilaviy muhit va erta yoshdagi intellektual rag‘bat bolaning tafakkuri va o‘rganish qobiliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi.