Alifbo o‘zgaradi: eski hujjatlar kuchini yo‘qotadimi?

O‘zbekistonda lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini yangilash bo‘yicha navbatdagi muhim qadam tashlandi. Qonunchilik palatasi to‘rtta bahsli harf shaklini o‘zgartirishni nazarda tutuvchi qonun loyihasini qabul qilib, Senatga yubordi.

Eng ko‘p muhokama qilinayotgan masala esa harflarning yangi ko‘rinishi emas. Odamlarni pasportlar, pullar, darsliklar, davlat ramzlari va peshlavhalarni birdaniga almashtirishga to‘g‘ri keladimi, degan savol qiziqtirmoqda.

Parlamentning rasmiy tushuntirishiga ko‘ra, islohot keskin emas, bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Amaldagi hujjatlar ham alifbo o‘zgargan kuniyoq kuchini yo‘qotmaydi.

Qonun hali kuchga kirgani yo‘q

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi loyihani 2026 yil 7 iyulda qabul qildi va ko‘rib chiqish uchun Senatga yubordi. Demak, hozircha gap yakuniy kuchga kirgan qonun emas, parlamentning quyi palatasidan o‘tgan qonun loyihasi haqida ketmoqda.

Hujjat Senat tomonidan ma’qullanishi, keyin esa belgilangan tartibda imzolanib, rasman e’lon qilinishi kerak. Uning kuchga kirish sanasi va o‘tish davriga oid aniq tartiblar shundan keyin ma’lum bo‘ladi.

Shu sabab hozirdan «yangi alifbo joriy qilindi» yoki «eski yozuv bekor bo‘ldi» degan qat’iy xulosa chiqarishga erta.

Qaysi harflarni o‘zgartirish taklif etilmoqda?

Amaldagi o‘zbek lotin alifbosi 26 ta mustaqil harf va uchta harf birikmasidan tashkil topgan. Yangi loyihada esa alifboni 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat qilish nazarda tutilmoqda.

Taklif etilayotgan asosiy o‘zgarishlar:

— O‘ o‘ o‘rniga Ö ö;
— G‘ g‘ o‘rniga Ğ ğ;
— Sh sh o‘rniga Ş ş;
— Ch ch o‘rniga Ç ç.

Shu tariqa, ikki belgidan tashkil topadigan Sh va Ch birikmalari bittadan mustaqil harfga aylanadi. O‘ va G‘ harflaridagi turli ko‘rinishda yoziladigan belgilar o‘rniga ham yaxlit shakllardan foydalanish taklif qilinmoqda.

«Ng» birikmasining alohida harf sifatida saqlanmasligi ham alifboning 28 ta harfdan iborat bo‘lishiga olib keladi.

Eski pasport va hujjatlar nima bo‘ladi?

Qonun loyihasida yangi alifbo kuchga kirguniga qadar rasmiylashtirilgan hujjatlarning amal qilishi saqlab qolinishi nazarda tutilgan.

Bu pasport, diplom, guvohnoma, shartnoma va boshqa rasmiy hujjatlar alifbo o‘zgarishi sababli avtomatik ravishda bekor bo‘lmaydi, degani.

Parlament axborotida quyidagilardan foydalanish davom ettirilishi alohida qayd etilgan:

— avval rasmiylashtirilgan hujjatlar;
— milliy valyuta;
— qimmatli qog‘ozlar;
— davlat tashkilotlarining ramziy belgilari;
— peshlavha va ko‘rsatkichlar;
— amaldagi boshqa moddiy atributlar.

Ular bir vaqtning o‘zida yangilanmaydi, balki belgilangan muddatlar va tabiiy almashtirish jarayoni asosida bosqichma-bosqich o‘zgartiriladi.

Davlat budjetiga umuman xarajat bo‘lmaydimi?

Parlamentning rasmiy izohida islohot qo‘shimcha davlat xarajatlarini yuzaga keltirmasligi ta’kidlangan.

Buning uchun barcha blanka, peshlavha, ko‘rsatkich va hujjatlarni bir kunda yo‘q qilib, yangisini tayyorlash amaliyotidan voz kechilmoqda. Mavjud mahsulotlar foydalanish muddati davomida ishlatiladi, yangilari esa navbatdagi rejali buyurtmalar paytida yangi alifboda tayyorlanadi.

Biroq «budjetdan umuman bir so‘m ham sarflanmaydi» degan talqin ham to‘liq aniq emas. Yangi standartlarni tayyorlash, elektron tizimlarni moslashtirish va kelgusidagi nashrlarni yangilash muayyan tashkiliy ishlar talab qiladi.

Rasmiy pozitsiyaning mohiyati boshqacha: islohot uchun favqulodda ravishda alohida mablag‘ ajratish va amaldagi barcha vositalarni zudlik bilan almashtirish rejalashtirilmagan. Xarajatlar odatiy yangilash jarayonlari doirasida bosqichma-bosqich amalga oshirilishi ko‘zda tutilmoqda.

Darsliklar birdaniga yangilanadimi?

Parlamentning ochiq rasmiy axborotida eski darsliklar alohida toifa sifatida tilga olinmagan.

Shu sabab barcha darsliklar darhol yig‘ib olinishi yoki, aksincha, ulardan aniq bir sanagacha foydalanish haqida qat’iy xulosa chiqarish hozircha to‘g‘ri emas.

Bosqichma-bosqich o‘tish tamoyilidan kelib chiqilsa, yangi alifbodagi darsliklarni ularning navbatdagi nashri va ta’lim dasturlarini yangilash jarayonida chop etish mantiqan kutilmoqda. Ammo aniq tartib qonunning yakuniy matni va keyingi hukumat qarorlarida belgilanishi kerak.

Avtoraqamlar almashtirilishi haqidagi gaplar-chi?

Ijtimoiy tarmoqlarda alifbo islohoti yangi avtomobil raqamlarini chiqarish yoki qo‘shimcha daromad olish maqsadida amalga oshirilayotgani haqida turli taxminlar tarqaldi.

Biroq Qonunchilik palatasining rasmiy axborotida islohotning maqsadi sifatida avtoraqamlar yoki tijorat daromadi ko‘rsatilmagan. Asosiy maqsad o‘zbek alifbosi va imlo qoidalarini takomillashtirish, shuningdek, davlat tilidan raqamli muhitda foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish ekani aytilgan.

Amaldagi davlat raqamlari majburan va bir vaqtning o‘zida almashtirilishi haqida ham rasmiy qaror e’lon qilinmagan.

Shu bois «barcha haydovchilar yangi raqam sotib oladi» degan xabarlarni tasdiqlangan fakt sifatida tarqatishga hozircha asos yo‘q.

Nega aynan to‘rtta harf o‘zgarmoqda?

Loyiha taqdimotida mutaxassislar amaldagi alifbodagi asosiy muammolar O‘, G‘, Sh va Ch shakllari bilan bog‘liq ekanini bildirgan.

O‘ va G‘ harflarida oddiy apostrof, teskari apostrof, tipografik belgi va boshqa turli simvollar ishlatilishi mumkin. Bu esa matnni qidirish, dasturlar orqali qayta ishlash va yagona yozuv standartini saqlashda qiyinchilik keltirib chiqaradi.

Sh va Ch esa bitta tovushni ifodalasa-da, ikki belgi bilan yoziladi. Taklif etilayotgan Ş va Ç shakllari ularni mustaqil harfga aylantiradi. Qonun loyihasi mualliflari bu o‘zgarishlarni alifboni raqamli texnologiyalarga moslashtirish va imlodagi bir xillikni ta’minlash zarurati bilan izohlamoqda.

Odamlar qachon yangi alifboda yoza boshlaydi?

Bu savolga hozircha aniq sana bilan javob berish mumkin emas.

Loyiha Senatdan o‘tib, qonun sifatida imzolanganidan keyin uning kuchga kirish sanasi ma’lum bo‘ladi. Keyin imlo qoidalari, ta’lim tizimi, davlat idoralari, ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar uchun o‘tish tartibi ishlab chiqilishi kutilmoqda.

Eng muhim jihat — o‘zgarishlar bir kunda amalga oshirilmaydi. Fuqarolarning hujjatlari kuchini yo‘qotmaydi, mavjud davlat atributlari esa foydalanish muddati tugamasidan turib ommaviy ravishda almashtirilmaydi.

Demak, alifbo islohoti tasdiqlangan taqdirda ham, mamlakat ertasi kuni butunlay boshqa yozuvda uyg‘onmaydi. O‘tish davri bosqichma-bosqich va rejali bo‘lishi kerak.

Sizningcha, O‘, G‘, Sh va Ch harflarini o‘zgartirish yozuvni qulaylashtiradimi yoki yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradimi? Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringiz hamda do‘stlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlarda ulashing!