Boshqariladigan termoyadro sintezi: Energetika inqilobiga milliardlab dollar tikilmoqda

Insoniyat uzoq yillardan beri quyosh energiyasini Yer yuzida sunʼiy ravishda hosil qilish — termoyadro sintezi texnologiyasini oʻzlashtirishni orzu qilib keladi. Yaqin-yaqingacha bu gʻoya faqat ilmiy-fantastik asarlar va uzoq muddatli nazariyalar mavzusi boʻlib kelgan boʻlsa, bugungi kunda vaziyat tubdan oʻzgardi. Soʻnggi yillarda ushbu sohaga yoʻnaltirilayotgan investitsiyalar hajmi keskin oshib, termoyadro energetikasi trillion dollarlik bozorlarni ostun-ustun qilib yuborishi kutilayotgan real texnologiyaga aylanmoqda. Bu haqda Techcrunch.com xabar beradi.

Ixbt.com maʼlumotlariga koʻra, ushbu texnologik sakrashning asosida uchta muhim omil yotibdi: yanada kuchli kompyuter chiplari, murakkab sunʼiy intellekt (AI) algoritmlari va yuqori haroratli oʻta oʻtkazuvchan magnitlar. Ushbu yutuqlar olimlarga reaktorlarning aniqroq modellarini yaratish, murakkab simulyatsiyalarni amalga oshirish va plazmani boshqarishning yangi usullarini joriy etish imkonini berdi. 2022-yil oxirida AQSH Energetika vazirligi tajriba davomida sarflangan energiyadan koʻra koʻproq energiya olishga muvaffaq boʻlinganini eʼlon qilgani esa investorlarning ishonchini yanada mustahkamladi.

Commonwealth Fusion Systems: Soha yetakchisi

Hozirda termoyadro sintezi boʻyicha startaplar orasida Commonwealth Fusion Systems (CFS) kompaniyasi mutlaq yetakchilik qilmoqda. Kompaniya shu kunga qadar sohaga kiritilgan barcha xususiy investitsiyalarning qariyb uchdan bir qismini oʻziga jalb qila oldi. Yaqinda yopilgan navbatdagi investitsiya bosqichida CFS yana 863 million dollar mablagʻ yigʻdi va uning umumiy kapitali 3 milliard dollarga yaqinlashib qoldi. Bu koʻrsatkich kompaniyani tijoriy termoyadro reaktorini qurish poygasida birinchi oʻringa olib chiqdi.

CFS hozirda Massachusets shtatida Sparc deb nomlangan oʻziga xos sinov qurilmasini barpo etmoqda. Ushbu qurilma "tokamak" deb ataluvchi, shakli ponchikni eslatuvchi dizaynga ega. Unda yuqori haroratli oʻta oʻtkazuvchan lentalardan foydalaniladi. Ushbu lentalar orqali elektr toki oʻtkazilganda, oʻta qizigan plazmani siqib turuvchi va uni devorlarga tegib ketishdan saqlaydigan kuchli magnit maydoni hosil boʻladi. Reaksiya natijasida ajralib chiqqan issiqlik bugʻga aylantirilib, elektr turbinalarini harakatga keltirish uchun yoʻnaltiriladi.

Kelajak rejalari va yirik hamkorliklar

CFS kompaniyasi asoschisi va bosh direktori Bob Mumgaard oʻz vaqtida MIT (Massachusets texnologiya instituti) tadqiqotchisi boʻlgan va magnitlar dizayni ustida ishlagan. Kompaniya Sparc reaktorini 2026-yil oxiri yoki 2027-yil boshida ishga tushirishni rejalashtirmoqda. Bu loyiha muvaffaqiyatli oʻtsa, oʻn yillikning oxiriga borib Arc deb nomlangan birinchi tijoriy elektr stansiyasi qurilishi boshlanadi. Arc reaktori 400 megavatt elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlishi kutilmoqda.

Loyihaning istiqboli shunchalik yuqori baholanmoqdaki, hatto texnologiya gigantlari ham unga qiziqish bildirmoqda. Masalan, Google kompaniyasi boʻlajak Arc stansiyasi ishlab chiqaradigan energiyaning yarmini sotib olish boʻyicha kelishuvga erishgan. CFS ortida Bill Gates va uning Breakthrough Energy Ventures jamgʻarmasi kabi nufuzli investorlar turgani ham loyihaning ishonchliligidan dalolat beradi.

Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, termoyadro sintezi endi shunchaki nazariya emas. Agar ushbu startaplar oʻz maqsadlariga erishsa, dunyo deyarli cheksiz, toza va xavfsiz energiya manbaiga ega boʻladi. Bu esa iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashda va global energetika xavfsizligini taʼminlashda yangi davrni boshlab berishi shubhasiz.