Tinch okeani tubidan 100 million yil avvalgi koinot portlashi izlari topildi

Xalqaro olimlar guruhi Yerning geologik qatlamlarida bundan 100 million yil avval sodir boʻlgan ulkan kosmik hodisaning izlarini aniqlashga muvaffaq boʻlishdi. Tinch okeani tubidagi temir-marganets qobigʻidan topilgan noyob radioaktiv izotoplar koinotdagi kuchli astrofizik portlash natijasida tarqalgan moddalar sayyoramizga qadar yetib kelganidan dalolat bermoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Germaniyadagi Gelmgols ilmiy-tadqiqot markazi, Avstraliya yadro fanlari va texnologiyalari tashkiloti (ANSTO) hamda Avstraliya milliy universiteti mutaxassislari ushbu tadqiqotni hamkorlikda amalga oshirishdi. Tahlil obyekti sifatida 1976-yilda 4 830 metr chuqurlikdan koʻtarilgan, ogʻirligi 1,9 kilogramm boʻlgan okean qobigʻi tanlab olindi. Bunday qobiqlar oʻta sekin oʻsishi bilan ajralib turadi va okean tarkibidagi kimyoviy oʻzgarishlar hamda kosmik changlarni million yillar davomida oʻzida muhrlab boradi.

Kilonova portlashi va noyob izotoplar

Tadqiqot davomida qobiq qatlamlarida plutoniy-244 (Pu-244) izotopi topildi. Bu moddaning yarim yemirilish davri taxminan 81 million yilni tashkil etadi. Olimlar oʻta sezgir uskunalar yordamida qobiqning turli qatlamlarida tarqalgan bir necha yuzta atomni aniqlashga muvaffaq boʻlishdi. Shu bilan birga, olimlar plutoniy bilan birga hosil boʻlishi kerak boʻlgan kyuriy-247 (Cm-247) izotopini ham qidirishdi, biroq uning izlari topilmadi.

Ixbt.com maʼlumotiga koʻra, maʼlumotlarni oʻzaro solishtirish hodisaning vaqtini aniqlash imkonini berdi. Modda manbasi koinotda 100 million yildan koʻproq vaqt oldin mavjud boʻlgan, ammo u plutoniy izlari butunlay yoʻq boʻlib ketadigan darajada qadimiy emas. Eng ehtimoliy nazariya sifatida "kilonova" — ikkita neytron yulduzining toʻqnashuvi natijasida yuzaga keladigan portlash koʻrilmoqda.

Bunday jarayonlarda koinotdagi ogʻir elementlarning, jumladan, aktinidlar va transuran elementlarining katta qismi shakllanadi. Plutoniy-244 ning qatlamlar boʻylab bir tekis taqsimlangani bu hodisa oʻta yangi yulduz (sverxnovaya) portlashi kabi qisqa muddatli boʻlmaganini koʻrsatadi. Aksincha, bu modda yulduzlararo muhitda uzoq vaqt davomida saqlanib, keyinchalik Quyosh tizimiga kirib kelgan.

Geologik arxivlardagi sirli tarix

Kyuriy-247 izotopining topilmagani ham yuqoridagi gipotezani tasdiqlaydi. Chunki bu izotopning umri qisqaroq boʻlib, u 100 million yildan ortiq vaqt ichida butunlay yemirilib bitgan boʻlishi kerak. Bu kashfiyot galaktikamizda ogʻir elementlar sintezi bilan bogʻliq noyob epizodlardan biri Yer tarixida oʻz izini qoldirganini isbotlovchi muhim dalildir.

Hozircha ushbu kosmik portlashning oʻsha davrda Yerda kechgan biologik jarayonlarga qanday taʼsir koʻrsatgani ochiq savol boʻlib qolmoqda. Olimlar endilikda shunga oʻxshash izlarni qadimgi togʻ jinslaridan va Oy regolitidan qidirishni rejalashtirmoqdalar. Oy yuzasida kosmik moddalar geologik davrlar mobaynida deyarli oʻzgarishsiz saqlanib qolishi mumkin, bu esa koinot oʻtmishini oʻrganishda yangi ufqlar ochadi.