Koinotda yulduzlar nima sababdan 2,5 barobar sekinroq tugʻilmoqda?

Xitoy Fanlar akademiyasi olimlari boshchiligidagi xalqaro astronomlar guruhi soʻnggi 4,5 milliard yil davomida neytral vodorod zaxiralarini keng miqyosda oʻlchab, fanga kutilmagan natijalarni taqdim etdi. Ixbt.com maʼlumotiga koʻra, mazkur davr mobaynida koinotda yulduz hosil boʻlish surʼati qariyb 2,5 barobar kamaygan, biroq molekulyar vodorod va keyinchalik yulduzlarni shakllantiruvchi asosiy «yonilgʻi» — neytral atom vodorodining zichligi atigi 1,4 martagagina pasaygan. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Mazkur ulkan tadqiqotni amalga oshirishda ikkita qudratli ilmiy vositadan foydalanildi. Ularning birinchisi Xitoyning Guychjou provinsiyasida joylashgan, diametri 500 metr boʻlgan dunyodagi eng yirik FAST radioteleskopi boʻlib, u 21 santimetr toʻlqin uzunligidagi nurlanishni qayd etgan. Ikkinchisi esa Amerikaning Arizona shtatidagi Nikolas Meyoll teleskopida ishlaydigan DESI spektroskopik loyihasidir. Ushbu asboblar birgalikda qariyb 2,5 million galaktika boʻyicha maʼlumotlarni toʻplab, osmonning uchdan bir qismini qamrab oldi.

Yoqilgʻi yetarli, ammo «ishlab chiqarish» toʻxtamoqda

Ilmiy jamoatchilikdagi mantiqiy taxminga koʻra, yulduzlar sovuq molekulyar vodorod bulutlaridan paydo boʻladi, u oʻz navbatida neytral vodoroddan hosil qilinadi. Demak, zaxira tugashi bilan jarayon ham yakunlanishi kerak edi. Biroq FAST va DESI teleskoplari toʻplagan maʼlumotlar bu qonuniyatni inkor etdi. Neytral vodorod zaxiralari amalda yetarlicha saqlanib qolganiga qaramay, yulduzlar fabrikasining ishlashi sekinlashgan.

Tadqiqot rahbarlaridan biri Xun Goning taʼkidlashicha, olimlar kuzatgan jarayon koinotning soʻnggi bosqichidagi pasayish fazasini qamrab oladi. Taxminan 10 milliard yil muqaddam — yulduzlar paydo boʻlishining choʻqqisi boʻlgan «kosmik tush» davridan buyon koʻrsatkichlar tushib bormoqda. Shunga qaramay, mavjud neytral vodorod va keskin kamayib borayotgan yulduz ishlab chiqarish oʻrtasidagi mutanosiblik ilmiy izoh talab qiladi.

Barion siklining ahamiyati

Olimlarning fikricha, bu holatning tub ildizlari barion sikliga borib taqaladi. Barion sikli oddiy moddalarning galaktikalar va galaktikalararo muhit oʻrtasidagi aylanish jarayoni hisoblanadi. Moddalar koinot toʻridan galaktikaga tortilib, uning bir qismi yulduzlarga aylanadi, boshqa qismi esa oʻta yangi yulduzlar chaqnashi hamda yulduz shamollari orqali qayta chiqarib yuboriladi.

Mualliflarning taxminiga koʻra, koinot qarishi bilan yirik miqyosdagi toʻrdan keladigan gaz oqimi zaiflashadi. Neytral vodorodning umumiy zaxirasi barqaror qolgani bilan, uning molekulyar gazga aylanish samaradorligi pasayadi. Natijada zaxiralar hali tugamagan boʻlsa-da, allaqachon yulduzlarga sarflangan gaz oʻrni toʻldirilmaydi va jarayon asta-sekin turgʻunlashadi.

Hozircha olingan natijalar oʻtgan davrning toʻliq tarixini emas, balki soʻnggi koinotning muayyan bir lahzasini aks ettiradi. FAST teleskopi taxminan 7,2 milliard yil ortga nazar tashlay olishi mumkin, biroq bundan ham oldingi davrlarni oʻrganish uchun turli diapazonlardagi chuqur tahlillar talab etiladi. Mazkur tadqiqot kelgusidagi ulkan koinot tarixi kashfiyotlari uchun mustahkam poydevor vazifasini oʻtaydi.