Трампнинг тариф сиёсати АҚШга $200 млрдлик зарба берди

Доналд Трамп маъмурияти катта даромад манбаи сифатида кўрсатган импорт тарифлари АҚШ бюджети учун тескари натижа бера бошлади. Олий суд кенг қамровли божларни ноқонуний деб топганидан сўнг, давлат импортчиларга ўнлаб миллиард доллар қайтармоқда.

Бироқ вазият сиёсатшунос Малек Дудаков тасвирлаганидан бироз мураккаброқ. Тариф даромадларининг қайтарилиши ҳақиқат, аммо SNAP дастурида «пул тугагани» ва қолган маблағларнинг барчаси Эрон урушига сарфланаётгани ҳақидаги хулосалар тасдиқланган расмий факт эмас.

Нега АҚШ тариф пулларини қайтаряпти?

АҚШ Олий суди 2026 йил февралда Трампнинг фавқулодда иқтисодий ваколатларга таяниб жорий қилган кенг қамровли тарифларини бекор қилди. Суд президент Конгресснинг аниқ рухсатисиз мазкур қонун асосида деярли барча импортга бож белгилаш ваколатига эга эмас, деган хулосага келди.

Шундан кейин Халқаро савдо суди тарифларни тўлаган америкалик импортчилар маблағларини қайтариб олиш ҳуқуқига эга эканини белгилади.

Турли ҳисоб-китобларга кўра, қайтарилиши мумкин бўлган умумий сумма:

• энг эҳтиёткор баҳоларда — $166 миллиард атрофида;

• бюджет таҳлилчилари ҳисобида — $168–182 миллиард;

• айрим юқори баҳоларда — $200 миллиардга яқин.

Шу сабаб Дудаков тилга олган $200 миллиардлик эҳтимолий йўқотиш мутлақо ўйлаб топилган рақам эмас. Аммо ҳозирча АҚШ хазинаси айнан $200 миллиардни тўлиқ қайтаргани йўқ.

Асосий фарқ шу: $200 миллиард — эҳтимолий юқори чегара, амалга оширилган тўловлар миқдори эмас.

Июн ойида тариф даромади манфийга айланди

АҚШ Молия вазирлиги маълумотларига кўра, июнь ойида божхона орқали ялпи $23,6 миллиард йиғилган. Бироқ импортчиларга $49,2 миллиард қайтарилгани сабаб соф тариф тушуми минус $25,6 миллиардни ташкил қилди.

Май ойида ҳам тахминан $22 миллиардлик маблағ қайтарилган эди. Натижада июнь ойида АҚШ федераль бюджети $120 миллиард дефицит билан якунланди. Ўтган йилнинг худди шу ойида эса $27 миллиардлик профицит қайд этилганди.

Бу ҳолат Трамп маъмурияти учун икки томонлама босим яратмоқда:

• аввал йиғилган тариф маблағларини қайтариш керак;

• бир вақтнинг ўзида янги божлар орқали йўқотилган тушумни қоплашга уринилмоқда.

Оқ уй янги тарифларни қандай қайтарди?

Олий суд қароридан кейин Трамп 150 кунга мўлжалланган вақтинчалик 10 фоизлик импорт устамасини жорий қилди. Ушбу чора 1974 йилги Савдо тўғрисидаги қонуннинг бошқа моддасига асосланган эди ва июль охирида амал қилиш муддати тугади.

23 июль куни Оқ уй 60 та иқтисодиётдан келадиган товарларга янги тарифларни тасдиқлади:

• айрим давлатлар учун — 10 фоиз;

• бошқа мамлакатлар учун — 12,5 фоиз;

• Европа Иттифоқи, Япония ва қатор ҳамкорлар учун амалдаги келишувларга мослаштирилган ставкалар.

Янги божлар мажбурий меҳнат орқали ишлаб чиқарилган маҳсулотларни чеклаш билан изоҳланиб, 1974 йилги қонуннинг 301-моддаси асосида жорий этилди.

Шу билан бирга, муҳим хомашё, энергия, ўғитлар, айрим озиқ-овқат ва ички бозорда етарли даражада ишлаб чиқарилмайдиган маҳсулотларга кўплаб истиснолар берилди.

Янги тарифлар эски даромадни тўлиқ қоплайдими?

Ҳозирча йўқ.

Янги тарифлардан йилига тахминан $105 миллиард тушиши прогноз қилинмоқда. Узоқ муддатли ҳисобда улар аввалги тариф режасидан кутилаётган даромаднинг қарийб 60 фоизини қоплаши мумкин.

Масъул бюджет бўйича қўмита баҳосига кўра:

Демак, янги божлар бюджетдаги йўқотишни қисман юмшатади, аммо уни тўлиқ беркита олмайди.

Йирик импортчилар учун истиснолар нега кўпайди?

Дудаковнинг фикрича, Оқ уй йирик савдо тармоқлари ва импортчиларнинг навбатдаги суд даъволаридан қочиш учун кўплаб маҳсулотларни тарифлардан озод қилмоқда.

Бу — сиёсий талқин. Бироқ расмий ҳужжатда ҳам истиснолар ички иқтисодиётга зарар етказиши, маҳсулот етишмовчилигига олиб келиши ёки нархларни кескин ошириши мумкин бўлган товарлар учун белгилангани кўрсатилган.

Янги тарифлар аввалгидан пухтароқ ҳуқуқий жараён асосида қабул қилинган:

• бир неча ойлик текширув ўтказилди;

• бизнес ва жамоатчиликдан 1600 дан ортиқ фикр олинди;

• очиқ эшитувларда 100 дан зиёд гувоҳ қатнашди;

• тарифлар ҳар бир иқтисодиёт бўйича алоҳида ҳуқуқий қарорларга ажратилди.

Бу Оқ уйнинг навбатдаги суд жараёнида барча тарифлар бир қарор билан бекор қилиниши хавфини камайтиришга уринганини кўрсатади. Аммо ҳуқуқшунослар янги божлар ҳам судда баҳслашилиши мумкинлигини истисно қилмаяпти.

SNAP дастурида ҳақиқатан пул тугаяптими?

Матнда кам даромадли америкаликларга озиқ-овқат ёрдами берувчи SNAP дастурининг маблағи тугаётгани айтилган. Бу ифода вазиятни тўлиқ акс эттирмайди.

2025 йил июлидан 2026 йил апрелигача SNAP иштирокчилари сони ҳақиқатан ҳам 4,5 миллиондан зиёдга — қарийб 11 фоизга камайган. Бу рақам АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва штатлар маълумотлари асосида ҳисобланган.

Бироқ пасайиш дастурда пул оддий маънода «тугаб қолгани»дан эмас. Асосий сабаблардан бири 2025 йилда қабул қилинган қонун асосида:

• ишлаш талабларининг кучайтирилиши;

• иштирокчиларни қайта текшириш;

• айрим тоифаларнинг ҳуқуқи чекланиши;

• харажатларнинг штатлар зиммасига кўпроқ ўтказилишидир.

Шу боис тўғри ифода — SNAP қамрови кескин қисқармоқда. «Пул бутунлай тугади» деган даъво эса ҳозирча тасдиқланган эмас.

Эрон уруши бюджетга қанча тушди?

Пентагон маълумотига кўра, АҚШнинг Эронга қарши ҳарбий кампанияси июль охиригача $37,5 миллиардга тушган. Мудофаа вазирлиги Конгрессдан уруш, ўқ-дорилар, дронлар ва бошқа харажатлар учун яна $67,1 миллиард сўраган.

Пентагондаги молиявий босим ҳақиқий:

• айрим маблағлар бир неча ҳафта ичида тугаши мумкин;

• машғулот ва техник хизмат харажатларини чеклаш бошланган;

• Конгрессда қўшимча маблағ ажратиш бўйича келишмовчилик бор.

Аммо «қолган бюджетнинг барчаси Эрон урушига кетмоқда» деган хулоса бўрттирилган. Қўшимча молиялаштириш сўровининг бир қисми бошқа ҳарбий дастурлар, қурол захираларини тўлдириш ва ички операцияларга ҳам мўлжалланган. CSIS таҳлилига кўра, Оқ уйнинг $87,6 миллиардлик умумий сўровининг тахминан учдан бир қисми бевосита уруш харажатлари билан боғлиқ.

Тариф сиёсати Трамп учун сиёсий муаммога айланмоқда

Ҳозирги вазиятда Трамп маъмурияти бир вақтнинг ўзида тўртта муаммони ҳал қилишга уринмоқда:

• ноқонуний деб топилган тарифларни қайтариш;

• янги ҳуқуқий асосда божларни қайта жорий этиш;

• Эрон уруши учун қўшимча маблағ топиш;

• ижтимоий дастурлар қисқариши ортидан келаётган норозиликни юмшатиш.

Тарифларнинг ўзи АҚШ хазинасини ҳалокатга олиб келаётгани ҳақида гапиришга ҳали эрта. Бироқ аввал бюджет даромади сифатида тақдим этилган сиёсат энди миллиардлаб долларлик қайтаришлар, янги суд хавфлари ва узоқ муддатли тушум камомадига айлангани аниқ.

Оқ уй тариф деворини қайта қурмоқда. Лекин бу сафар ҳар бир ғиштнинг нархи анча қиммат — ва ҳисобни охир-оқибат давлат, бизнес ёки америкалик истеъмолчи тўлайди.