Путин Ғарб ҳақида: «Жинни шишадан чиқаришди»

Россия президенти Владимир Путин СССР парчаланганидан кейин Ғарб мамлакатлари халқаро муносабатлар қоидаларини ўз манфаатларига мослаштиришга уринганини айтди. У Югославияда қабул қилинган қарорларни мисол қилиб, бу жараённи «жинни шишадан чиқариш»га қиёслади.

Бироқ бу — Россия раҳбарининг сиёсий-ҳуқуқий талқини. Югославиядаги воқеалар, айниқса НАТОнинг 1999 йилги ҳарбий амалиёти қонунийлиги масаласи халқаро ҳуқуқда ҳалигача баҳсли мавзулардан бири бўлиб қолмоқда.

Путин айнан нима деди?

Баёнот 2026 йил 26 июль куни Санкт-Петербургда Россия Ҳарбий-денгиз флоти хизматчилари билан ўтказилган учрашувда янгради. Путин Иккинчи жаҳон урушидан кейинги халқаро тартиб БМТ Низоми асосида қурилганини таъкидлади.

Унинг фикрича, Совет Иттифоқи парчалангач, ўзини Совуқ уруш ғолиби деб ҳисоблаган Ғарб мамлакатлари амалдаги қоидаларни қайта талқин қилишга киришган.

«БМТ Низомига умуман мос келмайдиган қарорлар қабул қилинди. Улар шунчаки жинни шишадан чиқариб юборишди», — деди Путин.

Россия президенти бундай қарорларнинг энг ёрқин мисоли сифатида Югославиядаги воқеалар ва серб халқининг турли давлат ҳудудларида бўлиниб қолишини кўрсатди.

СССРнинг БМТдаги ўрни нима бўлган?

Совет Иттифоқи 1945 йил 24 октябрдан БМТнинг дастлабки аъзоларидан бири бўлган. У Хавфсизлик Кенгашининг беш доимий аъзоси қаторига кирган ва вето ҳуқуқига эга эди.

СССР парчалангач, 1991 йил 24 декабрда Борис Ельцин БМТ Бош котибига Совет Иттифоқининг ташкилотдаги, жумладан Хавфсизлик Кенгашидаги аъзолиги Россия Федерацияси томонидан давом эттирилишини маълум қилган. Бу қарор МДҲнинг 11 давлати томонидан қўллаб-қувватланган.

Демак, Россия СССРнинг БМТдаги ўрни, доимий аъзолик мақоми ва вето ҳуқуқини сақлаб қолган. Путиннинг сўзлари расмий ҳуқуқлар бекор қилингани ҳақида эмас, унингча, Ғарб Россиянинг халқаро таъсирини камайтиришга урингани ҳақидаги сиёсий баҳони англатади.

Нега Югославия мисол қилиб келтирилди?

Социалистик Федератив Югославия ҳам БМТнинг дастлабки аъзоларидан бири эди. 1990-йиллар бошида мамлакат парчалангач, унинг ўрнида Словения, Хорватия, Босния ва Hzеговина, Македония ҳамда бошқа давлатлар пайдо бўлди.

Путиннинг танқиди асосан Косово можароси ва НАТОнинг 1999 йилда Югославияга қарши бошлаган ҳаво амалиётига қаратилган.

НАТО ҳарбий операцияни Косоводаги зўравонликни тўхтатиш, гуманитар фожианинг олдини олиш ва сиёсий келишувга эришиш зарурати билан изоҳлаган. Альянс ўша пайтда Сербия кучларини тинч аҳолига нисбатан ҳаддан ташқари куч ишлатишда айблаган.

НАТОнинг амалиётига БМТ рухсат берганмиди?

Энг катта ҳуқуқий баҳс айнан шу савол атрофида юзага келган.

1999 йил март ойида НАТО ҳаво зарбаларини бошлаган пайтда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг ҳарбий куч ишлатишга аниқ рухсат берувчи янги резолюцияси қабул қилинмаган эди. НАТОнинг ўша даврдаги бош котиби Хавьер Солана Хавфсизлик Кенгашидаги эҳтимолий қаршилик туфайли операцияни у ерда маъқуллаш имконсиз бўлишини очиқ айтган.

78 кунлик ҳаво кампанияси тугаганидан кейин, 1999 йил 11 июнда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 1244-сонли резолюцияси қабул қилинди. У Косовода халқаро хавфсизлик кучларини, жумладан НАТО етакчилигидаги KFOR миссиясини жойлаштиришга рухсат берган.

Шу сабаб воқеага икки хил ёндашув мавжуд:

• Россия ва бир қатор ҳуқуқшунослар НАТО зарбалари Хавфсизлик Кенгашининг мандатисиз амалга оширилгани учун БМТ Низомига зид бўлганини таъкидлайди;

• НАТО мамлакатлари эса амалиётни гуманитар фалокатни тўхтатиш учун зарур бўлган фавқулодда чора сифатида асослайди.

БМТ Низоми куч ишлатиш ҳақида нима дейди?

БМТ Низомининг 2-моддаси давлатларга бошқа мамлакатнинг ҳудудий яхлитлиги ёки сиёсий мустақиллигига қарши куч ишлатиш ва куч билан таҳдид қилишни тақиқлайди.

Халқаро ҳуқуқда ҳарбий куч ишлатишнинг асосий қонуний асослари:

1. давлат қуролли ҳужумга учраганда якка ёки жамоавий мудофаа ҳуқуқидан фойдаланиши;

2. БМТ Хавфсизлик Кенгаши тинчликни тиклаш учун ҳарбий чораларга рухсат бериши.

Ўзини ўзи ҳимоя қилиш ҳуқуқи Низомнинг 51-моддасида белгиланган. Хавфсизлик Кенгаши эса VII боб доирасида мажбурлов чораларини қўллаши мумкин.

«Гуманитар интервенция» эса БМТ Низомида алоҳида ва аниқ мустақил асос сифатида кўрсатилмаган. Шу боис Косово воқеаси кейинги ҳарбий можароларда тарафлар томонидан турлича талқин қилинадиган баҳсли прецедентга айланган.

«Жин шишадан чиқди» деган ибора нимани англатади?

Путиннинг мантиғига кўра, бир гуруҳ давлатлар умумий қоидаларни четлаб ўтиб куч ишлатса, бошқа мамлакатлар ҳам келажакда худди шу йўл билан ўз ҳаракатларини оқлашга уриниши мумкин.

Яъни «жин» — битта ҳарбий амалиёт эмас, балки қоидаларни вазият ва манфаатга қараб турлича қўллаш одатидир.

Бу қараш Россия ташқи сиёсий риторикасида аввал ҳам бир неча марта айтилган. Путин Югославиядан ташқари Ироқ ва Суриядаги Ғарб амалиётларини ҳам Хавфсизлик Кенгаши ваколати масаласи билан боғлаб келган.

Россиянинг ўзига ҳам шу савол берилади

Путин Ғарбни халқаро ҳуқуқни танлаб қўллашда айбламоқда. Бироқ Москва танқидчилари ҳам худди шу мезонларни Россиянинг ўз ҳарбий ҳаракатларига нисбатан қўллайди.

Бу эса халқаро муносабатлардаги асосий зиддиятни кўрсатади: йирик давлатлар БМТ Низомини ҳимоя қилаётганини айтади, аммо ҳар бири ўз ҳаракатларини алоҳида тарихий, хавфсизлик ёки гуманитар сабаблар билан изоҳлашга интилади.

Шунинг учун баҳс фақат «ким биринчи бўлиб қоидани бузди?» деган саволдан иборат эмас. Асосий масала — бир давлат томонидан яратилган истисно кейинчалик бошқа давлат учун ҳам ҳуқуқий асос бўла оладими?

Баёнот нега ҳозир муҳим?

Путиннинг сўзлари Россия ва Ғарб ўртасидаги зиддият фақат Украина ёки санкциялар билан чекланмаслигини кўрсатади. Томонлар Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаклланган бутун халқаро тизим қандай ишлаши кераклиги борасида ҳам қарама-қарши позицияда турибди.

Россия кўп қутбли дунё ва барча давлатлар учун бир хил қоидаларни талаб қилаётганини айтади. Ғарб мамлакатлари эса ўз ҳаракатларини хавфсизлик, инсон ҳуқуқлари ва гуманитар инқирозларни тўхтатиш зарурати билан асослайди.

Путиннинг «жин шишадан чиқди» деган ибораси айнан шу ишонч инқирозини ифодалайди: давлатлар бир-бирининг ҳуқуқий далилларига ишонмай қўйган, ҳар бир томон рақибини икки хил стандарт қўллашда айбламоқда.

Асосий хулоса

Путин Югославиядаги воқеаларни Ғарб БМТ Низомига асосланган халқаро тартибдан четга чиққан бурилиш нуқтаси сифатида баҳолади.

1999 йилдаги НАТО зарбалари ҳақиқатан ҳам БМТ Хавфсизлик Кенгашининг куч ишлатишга махсус рухсат берувчи резолюциясисиз бошланган. Бироқ НАТО бу қарорни Косоводаги гуманитар инқирозни тўхтатиш зарурати билан изоҳлаган.

Шу боис Путиннинг баёнотида ҳуқуқий баҳсга асос бўладиган воқеалар бор, аммо «Ғарб халқаро ҳуқуқни бутунлай йўқ қилди» деган хулоса сиёсий талқин ҳисобланади.

Сизнингча, гуманитар фожиани тўхтатиш учун БМТ рухсатисиз куч ишлатиш мумкинми ёки ҳар қандай ҳолатда ҳам Хавфсизлик Кенгашининг қарори шартми?