Путин Украина ғарби ҳақида кескин башорат қилди

Россия президенти Владимир Путин Украина эртами-кечми ўзининг ғарбий ҳудудларини йўқотишини айтди. У Польша, Венгрия ва Руминия билан боғлиқ тарихий чегараларни тилга олиб, Россияни Украина ҳудудий яхлитлигининг «ягона кафолати» деб атади.

Бироқ бу — амалга ошиши тасдиқланган сценарий эмас, Путиннинг сиёсий башорати. Халқаро ҳуқуқ ва БМТ позицияси Украина суверенитети ҳамда унинг халқаро тан олинган чегараларини қўллаб-қувватлайди.

Путин нима деди?

Баёнот 26 июль куни Санкт-Петербургда Россия Ҳарбий-денгиз флоти хизматчилари билан ўтказилган учрашувда янгради.

Путин Украина ғарбидаги айрим ҳудудлар Иккинчи жаҳон урушидан кейин Украина Совет Социалистик Республикаси таркибига киритилганини эслатди.

«Ишончим комил, эртами-кечми Украина бу ғарбий ерларни йўқотади. Польшага, Венгрияга ва Руминияга тегишли бўлган ҳудудлар тарихан ўз ўрнига қайтади», — деди у.

Россия президенти бу жараён яқин вақтда эмас, балки бир, икки, ўн ёки ўн беш йилдан кейин содир бўлиши мумкинлигини айтди. Бироқ у бундай ҳудудий ўзгариш қандай ҳуқуқий ёки сиёсий механизм орқали рўй бериши мумкинлигини тушунтирмади.

Украина раҳбариятини «банкадаги ўргимчаклар»га қиёслади

Путин Украина ҳукумати ичида жиддий келишмовчиликлар мавжудлигини даъво қилиб, мамлакат раҳбариятини «банкадаги ўргимчаклар каби жанжаллашаётган» сиёсатчиларга ўхшатди.

У Украина амалдорларини халқ ва ғарблик ҳамкорлардан келган маблағларни бўлишишда айблади. Бу айбловларни тасдиқловчи муайян ҳужжат ёки далиллар учрашувда келтирилмаган.

Мазкур сўзлар Украинадаги ички сиёсий зиддиятларни шунчаки танқид қилишдан кўра кенгроқ маъно касб этади. Путин шу орқали Украина давлатчилигининг барқарорлигини шубҳа остига қўядиган аввалги риторикасини давом эттирди.

Ғарбий Украина ҳақидаги тарихий даъво қанчалик тўлиқ?

Путин тилга олган ҳудудларнинг тарихи ҳақиқатан ҳам мураккаб. Аммо уларнинг барчасини фақат «Сталиннинг Украинага совғаси» деб аташ тарихий жараённи ҳаддан ташқари соддалаштиради.

Иккинчи жаҳон уруши арафасида ва ундан кейин:

• Галисия ва Волиннинг катта қисми Польша таркибида бўлган;

• Шимолий Буковина Руминияга қарашли эди;

• Закарпатье урушлар оралиғида Чехословакия таркибида бўлган;

• мазкур ҳудудлар 1939–1945 йилларда Совет Иттифоқи таркибига қўшилиб, кейин Украина ССРга бириктирилган.

Польшанинг шарқий чегараси ғарб томон сурилган ва Варшава бунинг эвазига Германиянинг собиқ шарқий ҳудудларидан ер олган. Бу ўзгаришлар фақат Сталиннинг шахсий қарори эмас, балки уруш, Совет босқини ва Ялта ҳамда Потсдамдаги халқаро келишувлар натижаси эди.

Польша, Венгрия ва Руминия ер талаб қиляптими?

Путин баёнотида ушбу давлатларнинг Украина ҳудудларини қайтариб олишни режалаштираётгани ҳақида аниқ расмий ҳужжат ёки қарор келтирилмади.

Варшава, Будапешт ва Бухарестнинг Украина чегараларини куч билан ўзгартиришга қаратилган умумий расмий режаси эълон қилинмаган. Шу сабаб Путиннинг сўзларини мавжуд ҳудудий келишув эмас, келажакка оид сиёсий тахмин сифатида қабул қилиш тўғрироқ.

Бундай баёнотлар Украина билан қўшни давлатлар ўртасида ишончсизлик уйғотиши ва тарихий зиддиятларни яна сиёсий кун тартибига олиб чиқиши мумкин.

Халқаро ҳуқуқ нима дейди?

БМТ Украина мустақиллиги, суверенитети ва халқаро тан олинган чегаралари доирасидаги ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлашини бир неча бор таъкидлаган.

Халқаро ҳуқуққа кўра, давлат ҳудудини куч ишлатиш ёки куч билан таҳдид қилиш орқали эгаллаб олиш қонуний деб тан олинмайди. Украина чегараларини ўзгартириш ҳам фақат қонуний, тинч ва томонлар розилигига асосланган жараён орқали амалга оширилиши мумкин.

Шунинг учун тарихда ҳудуд муайян давлат таркибида бўлганининг ўзи бугунги кунда уни қайтариб олиш учун автоматик ҳуқуқ бермайди. Акс ҳолда, дунё харитасининг ярмини қайта чизишга тўғри келарди — тарих бу борада анча «серияли сериал».

Путин Россия урушни бошламаганини айтди

Россия президенти учрашувда Москва урушни бошламагани, балки Киев ва Ғарб бошлаган ҳаракатларга жавоб қайтарганини яна бир бор даъво қилди.

Аммо БМТ ва халқаро ҳамжамиятнинг катта қисми 2022 йил 24 февралда Россия қўшинларининг Украина ҳудудига кенг кўламли кириб келишини босқин ва Украина суверенитетининг бузилиши сифатида баҳолаган. БМТ Бош Ассамблеяси Россиядан қўшинларини Украинанинг халқаро тан олинган ҳудудидан олиб чиқишни талаб қилган.

Демак, «Россия урушни бошламаган» деган фикр Кремлнинг расмий талқини бўлиб, БМТнинг ҳуқуқий ва сиёсий баҳосига мос келмайди.

Бу баёнот нима учун муҳим?

Путиннинг сўзлари Россия раҳбарияти Украина масаласини фақат фронт ва музокаралар эмас, балки мамлакатнинг келажакдаги чегаралари нуқтаи назаридан ҳам кўриб чиқаётганини кўрсатади.

Баёнот бир вақтнинг ўзида учта мақсадга хизмат қилиши мумкин:

• Украина давлатчилигига ишончни сусайтириш;

• Киев ва унинг ғарбий қўшнилари ўртасида шубҳа уйғотиш;

• урушни тарихий ҳудудларни «қайта тартибга солиш» жараёни сифатида кўрсатиш.

Бироқ Украина ғарбий вилоятларини йўқотиши муқаррар экани ҳақида ҳозирча ҳеч қандай ҳуқуқий қарор, халқаро келишув ёки тасдиқланган режа мавжуд эмас.

Асосий хулоса

Путин Украина ғарбий ҳудудларини эртами-кечми йўқотишини айтди, аммо бу воқелик эмас — Россия президентининг сиёсий башорати.

Тарихий чегаралар бир неча бор ўзгаргани рост. Лекин бугунги халқаро тартиб давлатларнинг тан олинган чегаралари ва ҳудудий яхлитлигига асосланади. Шу сабаб Украина ҳудудларининг Польша, Венгрия ёки Руминияга ўтиши ҳақида гапириш учун тарихий хотиранинг ўзи етарли эмас.

Сизнингча, Путиннинг бу баёноти реал сценарий ҳақидаги огоҳлантиришми ёки Украина ва қўшни давлатлар орасида ишончсизлик уйғотишга қаратилган сиёсий сигналми?