Кўпчилик ота-оналарни ўйлантирадиган савол бор: ўғил фарзанднинг ақл-заковати кўпроқ онаданми ёки отадан ўтади? Замонавий генетика ва нейробиология бу масалага анча аниқ жавоб бериб улгурган.
Аввало шуни билиш керакки, интеллект битта ген билан белгиланмайди, у ўнлаб ва ҳатто юзлаб генларнинг биргаликдаги таъсири натижасида шаклланади. Бу борадаги илмий хулосалар дунёдаги энг йирик тадқиқот марказларидан бири бўлган National Institutes of Health томонидан олиб борилган ишларда ҳам қайд этилган.
Энг кўп муҳокама қилинадиган жиҳат шундаки, инсон ақл-заковати билан боғлиқ кўплаб генлар Х хромосомага жойлашган. Ўғил бола эса Х хромосомани онадан, Y хромосомани отадан олади. Шу сабабли генетик нуқтаи назардан қаралганда, ўғил фарзанднинг интеллектига таъсир қилувчи муҳим генларнинг катта қисми онадан мерос бўлиб ўтади. Айнан шу жиҳат сабабли илмий адабиётларда ва оммавий ахборот воситаларида “ўғил боланинг ақли онадан ўтади” деган фикр кенг тарқалган. Бу хулоса нуфузли илмий нашрлар, жумладан Nature Portfolio таркибидаги журналларда чоп этилган генетик тадқиқотлар билан ҳам тасдиқланган.
Бироқ бу ҳолат отанинг роли кам дегани эмас. Ота ҳам боланинг генетик пойдеворига ўз ҳиссасини қўшади, айниқса асаб тизими барқарорлиги, феъл-атвор, ҳиссий мувозанат ва темперамент билан боғлиқ хусусиятларда отадан ўтадиган омиллар жуда муҳим ҳисобланади.
Энг асосийси эса — бола ҳаётида ақл-заковат фақат туғма генлар орқали шаклланмайди. Мутахассислар фикрига кўра, интеллект салоҳиятининг тахминан 40–60 фоизи генетик омилларга боғлиқ бўлса, қолган қисми бевосита муҳит, тарбия, таълим ва кундалик ҳаёт шароитлари орқали ривожланади.
Хусусан, оиладаги мулоқот сифати, ота-онанинг фарзанд билан суҳбатлашиши, саволлар беришга ундаши, китоб ўқишга қизиқтириши ва мустақил фикрлашга ўргатиши боланинг ҳақиқий ақлий даражасини белгилаб беради. Таълим ва ривожланиш бўйича тадқиқотлар олиб бораётган University of Cambridge олимлари ҳам айнан оилавий муҳит ва эрта ёшдаги интеллектуал рағбат боланинг тафаккури ва ўрганиш қобилиятига кучли таъсир кўрсатишини таъкидлайди.
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
