Маълумотлар марказларининг кўпайиши электр энергияси нархига қандай таъсир қилмоқда

Сунъий интеллект технологияларининг шиддатли ривожланиши бутун дунё бўйлаб улкан маълумотлар марказлари (дата-марказлар) қурилишини жадаллаштириб юборди. Кўпчилик экспертлар бундай йирик истеъмолчиларнинг пайдо бўлиши электр энергияси тақчиллигига ва аҳоли учун тарифларнинг ошишига олиб келишидан хавотир билдираётган эди. Бироқ, АҚШда ўтказилган янги тадқиқот бу борадаги қарашларни бутунлай ўзгартириб юборди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Электрик Повер Ресеарч Институте (ЭPRИ) ва Ватершед компанияси тадқиқотчилари 2015–2024-йиллар оралиғидаги маълумотларни таҳлил қилиб, маълумотлар марказларининг кенгайиши аҳоли учун электр энергияси нархининг ошишига эмас, аксинча, унинг пасайишига хизмат қилганини аниқлашди. ixbt.com маълумотига кўра, мазкур жараён иқтисодиётдаги "миқёс самараси" (экономиес оф скале) билан боғлиқ.

Энергетика тизимининг ўзига хос хусусияти шундаки, харажатларнинг асосий қисми электр энергиясини ишлаб чиқаришга эмас, балки инфратузилмани — электр станциялари, юқори кучланишли линиялар ва тақсимлаш тармоқларини сақлаб туришга сарфланади. Дата-марказлар каби йирик ва барқарор истеъмолчилар пайдо бўлганда, ушбу ўзгармас харажатлар кўпроқ истеъмол ҳажми ўртасида тақсимланади. Натижада, ҳар бир киловатт-соат энергиянинг ўртача таннархи пасаяди.

Иқтисодий самарадорлик ва тарифларнинг пасайиши

Тадқиқот натижаларига кўра, маълумотлар марказлари қувватининг ҳар 10 фоизга ошиши уй хўжаликлари учун чакана тарифларнинг тахминан 0,4 фоизга арзонлашишига олиб келган. Масалан, 2019-йилдан 2024-йилгача бўлган даврда АҚШнинг айрим ҳудудларида рақамли инфратузилманинг ривожланиши ҳисобига тарифлар кутилганидан 6 фоизга пастроқ бўлган. Бу аҳоли учун сезиларли иқтисодий енгиллик демакдир.

Олимлар ўз хулосаларини исботлаш учун ўта мураккаб иқтисодий усуллардан фойдаланишди. Улар 1947-йилда ишлаб чиқилган АҚШ федерал автомагистраллари лойиҳасини таҳлил қилишди. Маълум бўлишича, тарихий йўллар бугунги кунда оптик толали алоқа линияларининг жойлашувини белгилаб берган, бу эса ўз навбатида дата-марказлар қаерда қурилишига таъсир қилган. Бу боғлиқлик тадқиқотчиларга нарх пасайиши айнан технологик марказлар туфайли содир бўлганини аниқ исботлаш имконини берди.

Бундан ташқари, йирик технологик гигантлар ўз эҳтиёжлари учун янги ва арзонроқ энергия манбаларини, хусусан, қуёш ва шамол электр станцияларини қуришга сармоя киритмоқда. Бу эса бутун энергетика тизимининг самарадорлигини ошириб, эски ва қиммат генераторларга бўлган эҳтиёжни камайтиради.

Келажакдаги хавфлар ва чекловлар

Шунга қарамай, тадқиқот муаллифлари ушбу ижобий тенденция вақтинчалик бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда. Ҳозирда энергетика соҳасида бир қатор муаммолар юзага келмоқда:

• Кучланиш трансформаторларининг етишмовчилиги;
• Газ турбиналарини етказиб беришдаги узоқ навбатлар;
• Қайта тикланувчи энергия ускуналари нархининг ошиши.

Агар энергетика тизимини кенгайтириш харажатлари тарихий даражадан ошиб кетса, тарифларнинг пасайиш жараёни тўхташи ёки нархлар кўтарила бошлаши мумкин. Ҳозирча эса, йирик маълумотлар марказлари "энергия вампирлари" эмас, балки миллий энергетика тизимининг иқтисодий барқарорлигини таъминловчи механизм бўлиб хизмат қилмоқда.

Ўзбекистон шароитида ҳам рақамлаштириш ва маълумотлар марказларини барпо этиш жараёнлари жадаллашмоқда. АҚШ тажрибаси шуни кўрсатадики, тўғри режалаштирилган инфратузилма ва йирик истеъмолчиларнинг жалб этилиши узоқ муддатда оддий истеъмолчилар учун ҳам фойдали бўлиши мумкин.