Ер остидаги улкан тармоқ: Олимлар 110 квадриллион километрлик замбуруғ харитасини тузди

Халқаро олимлар гуруҳи Ер сайёраси тарихида илк бор тупроқ остидаги улкан микориза замбуруғлари тармоғининг глобал харитасини ишлаб чиқди. Ссиенсе журналида эълон қилинган тадқиқот натижаларига кўра, ушбу яширин тизимнинг умумий узунлиги тахминан 110 квадриллион километрни ташкил этади. Бу кашфиёт сайёрамиз экотизими қандай ишлаши ҳақидаги тасаввурларни тубдан ўзгартириб, табиатнинг "глобал интернети" қанчалик миқёсли эканини кўрсатиб берди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Гап арбускуляр микориза замбуруғлари (АМ фунги) ҳақида бормоқда. Ушбу организмлар ўсимлик илдизлари билан симбиоз, яни ўзаро манфаатли алоқа ўрнатади. Замбуруғларнинг гифа деб аталадиган ўта ингичка иплари тупроқни қамраб олиб, ўсимликларга сув ва минераллар етказиб беради. Бунинг эвазига ўсимликлар фотосинтез жараёнида ҳосил бўлган углеродни замбуруғлар билан баҳам кўради. Маълумотларга кўра, ер юзидаги ўсимлик турларининг қарийб 70 фоизи яшаб қолиш учун айнан шу тармоққа таянади.

Глобал экотизимнинг пойдевори

Тадқиқотчилар ушбу улкан харитани яратиш учун 322 та илмий иш маълумотларини бирлаштириб, дунёнинг турли нуқталаридан олинган 16 мингга яқин тупроқ намунасини таҳлил қилдилар. Ixbt.com нашрининг ёзишича, иш жараёнида замонавий визуаллаштириш усуллари ва мачине леарнинг (машинали ўрганиш) алгоритмларидан фойдаланилган. Бу технологиялар илгари инсон кўзи ва оддий асбоблар илғай олмаган микроскопик тузилмаларни кўриш имконини берди.

Ҳисоб-китобларга кўра, ушбу замбуруғ тармоғининг умумий биомассаси таркибида 300 мегатонна углерод мавжуд. Таққослаш учун, бу бутун инсоният вазнидан 4–6 баравар кўп демакдир. Тадқиқот муаллифларидан бири Жастин Стюартнинг таъкидлашича, тизимнинг миқёси ҳайратланарли: ҳатто бир чой қошиқ тупроқ ичида 10 метргача замбуруғ иплари бўлиши мумкин.

Иқлим ўзгаришига таъсири ва хавфлар

Ушбу ер ости тармоғи глобал углерод айланишида ҳал қилувчи рол ўйнайди. Ҳар йили замбуруғлар орқали тупроққа 4 миллиард тонна карбонат ангидрид эквиваленти ўтади. Бу инсоният фаолияти натижасида атмосферага чиқарилаётган жами КО2 чиқиндиларининг тахминан 11 фоизига тенгдир. Яни, микориза тармоқлари иқлим исишини жиловлаб турувчи табиий фильтр вазифасини ўтайди.

Бироқ олимлар хавотирли тенденцияни ҳам аниқлашди. Қишлоқ хўжалиги учун ишлов бериладиган ерларда замбуруғлар тармоғининг зичлиги табиий экотизимларга қараганда икки баравар паст экани маълум бўлди. Айниқса, ўтлоқ майдонлари ўрмонларга нисбатан тўрт баравар тезроқ ўзлаштирилаётгани бу яширин тизимнинг эмирилишига олиб келмоқда.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ер ости замбуруғ тармоқларининг камайиши тупроқнинг углеродни ушлаб қолиш қобилиятини пасайтиради. Бу эса ўз навбатида глобал иқлим барқарорлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Мазкур тадқиқот нафақат биология, балки экологик хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳам улкан аҳамиятга эга.