Қуёш чақнаши ва Oppoртунитй ҳалокати: Марсдаги чанг бўронлари сири очилмоқда

Халқаро астрономлар гуруҳи Марсдаги энг вайронкор табиат ҳодисаларидан бири — глобал чанг бўронларининг келиб чиқиши бўйича янги илмий назарияни илгари сурди. Тадқиқотларга кўра, Қуёшдаги кучли чақнашлар ва плазма отилиши Қизил сайёрадаги чанг бўронларини қўзғатувчи ёки уларни кучайтирувчи асосий омил бўлиши мумкин. Бу кашфиёт 2018-йилда афсонавий Oppoртунитй марсоходининг ўлимига сабаб бўлган глобал офат сабабларини тушунишда муҳим қадам ҳисобланади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Олимларнинг хулосалари Американинг МАВEН орбитал аппарати ҳамда Россия ва Европа ҳамкорлигидаги ЭхоМарс Трасе Гас Орбитер (ТГО) миссияси томонидан тўпланган маълумотларга асосланган. Мутахассислар 2018-йилдан 2021-йилгача бўлган даврда Қуёш фаоллигининг Марс атмосферасига таъсирини синчиклаб ўрганиб чиқишди. Ixbt.com нашрининг ёзишича, тадқиқотчилар жами олтита йирик қуёш ҳодисасини таҳлил қилишган.

Ўрганилган ҳолатларнинг бештасида атмосфера сезиларли даражада ўзгармаган бўлса-да, 2018-йилнинг июн ойидаги воқеалар бутунлай бошқача манзара касб этган. Айнан ўша пайтда Қуёшдан отилиб чиққан кучли плазма оқими Марсда бошланган локал чанг бўрони билан бир вақтга тўғри келган. Қурилмалар атмосферанинг ғайритабиий даражада қизиганини қайд этган, бу эса шимолий ярим шардаги кичик бўроннинг шиддат билан кенгайишига туртки берган.

Oppoртунитй миссиясининг якуни

Мазкур қуёш фаоллиги натижасида бир неча ҳафта ичида Марсни тўлиқ қоплаган глобал чанг бўрони юзага келди. Бу ҳодиса 15 йил давомида Қизил сайёрада муваффақиятли хизмат қилган Oppoртунитй аппарати учун ҳалокатли бўлди. Қуёш нурларини тўсиб қўйган қуюқ чанг пардаси марсоходнинг қуёш панеллари энергия ишлаб чиқаришини тўхтатиб қўйди ва натижада аппарат билан алоқа узилди.

NASA мутахассислари бир неча ой давомида алоқани тиклашга уринишди, бироқ 2019-йилда миссия расман якунланганини эълон қилишди. Эътиборлиси, ушбу қурилма дастлаб атиги 90 кунлик иш учун мўлжалланган эди, аммо у кутилганидан анча узоқ чидаб берди. Олимларнинг таъкидлашича, Марснинг Ер каби кучли магнит майдони йўқлиги уни қуёш шамолларига қарши ҳимоясиз қилиб қўяди.

Тадқиқотчилар Марс атмосферасининг юқори қатламлари қуёш заррачалари таъсирида қандай исишини тушунтириб беришди:

• Қуёшдан келаётган юқори энергияли заррачалар атмосфера динамикасини ўзгартиради;
• Ҳароратнинг кўтарилиши чанг зарраларининг юқорига кўтарилишини тезлаштиради;
• Локал бўронлар бир неча кун ичида бутун сайёра миқёсига ёйилади.

Келажак миссиялари учун хавфсизлик

Ҳозирча олимлар қуёш фаоллиги ва бўронлар ўртасидаги тўғридан-тўғри боғлиқликни 100 фоизлик аниқлик билан тасдиқлашга шошилмаяптилар, бироқ бу борадаги далиллар жуда ишонарли кўринмоқда. Агар ушбу гипотеза тўлиқ исботланса, келажакда Марсга юбориладиган миссиялар ва ҳатто инсониятнинг илк қадамлари учун хавфсизлик чораларини кўриш анча осонлашади.

Чанг бўронларини олдиндан башорат қилиш имконияти нафақат техник қурилмаларни, балки келажакдаги фазогирларни ҳам кутилмаган хавфлардан ҳимоя қилади. Ҳозирда тадқиқотчилар бошқа сайёралардаги ўхшаш жараёнларни кузатишда давом этмоқдалар, бу эса қуёш тизимидаги об-ҳаво ўзгаришларини яхшироқ тушунишга ёрдам беради.