Астрономлар нейтрон юлдуз моддани ютиш жараёнини илк бор кузатди

Фан тарихида илк бор олимлар нейтрон юлдуз — пульсар сиртига тушаётган модданинг ҳаракатини батафсил кузатишга муваффақ бўлишди. Ссиенсе Адвансес журналида эълон қилинган тадқиқот натижаларига кўра, Япония космик обсерваторияси ёрдамида олинган маълумотлар материя юлдузга бир нечта усулда етиб бориши ҳамда маълум пайтларда унинг атрофида спирал диск шаклини ҳосил қилишини кўрсатди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

IXBT.com нашрининг ёзишича, кузатув объекти сифатида Ердан тахминан 9,9 минг ёруғлик йили узоқликдаги Жанубий Хоч юлдуз туркумида жойлашган ГХ 301-2 рентген қўшалоқ тизими танланди. Ушбу тизим ўта кучли гравитацияга эга бўлган нейтрон юлдуз-пульсар ҳамда массив юлдуздан иборат бўлиб, уларнинг ўзаро таъсири муҳим астропҳйсикал жараёнларни ўрганиш имконини беради.

Пульсар ўзининг қўшни юлдузидан моддани тинимсиз тортиб олади. Қўлга киритилган газ улкан тезликларгача тезлашиб, экстремал ҳароратларгача қизийди ва рентген диапазонида ёрқин нурлана бошлайди. Аккреация деб номланувчи ушбу жараён бундай тизимларнинг қувватли рентген чақнашлари юзага келишининг асосий сабаби ҳисобланади.

Янги технологиялар ёрдамидаги кашфиёт

Шу пайтгача олимлар умумий жараённи тушунишган бўлса-да, модданинг бевосита нейтрон юлдуз яқинида қандай ҳаракатланишини тўғридан-тўғри кўра олишмаган эди. 2023 йилда фазога учирилган Япония ХРИСМ рентген космик обсерваторияси бу борадаги вазиятни тубдан ўзгартирди.

Ушбу замонавий обсерваториянинг юқори аниқликдаги рентген спектроскопияси иссиқ плазманинг нурланиш хусусиятларига кўра унинг ҳаракат тезлиги ва йўналишини аниқлаш имконини берди. Кузатувлар шуни кўрсатдики, вақтнинг катта қисмида модда пульсар томон деярли тўғридан-тўғри йўналган хотиржам турбулент оқим кўринишида тушади.

Бироқ, иккала объектнинг максимал яқинлашишидан бироз олдин ва дарҳол кейин вазият кескин ўзгаради. Бундай даврларда тортиб олинган материя бурила бошлаб, пульсар атрофида вақтинчалик спирал структурани — аккреация дискини эслатувчи тузилмани ҳосил қилади.

Экстремал шароитлар физикасини тушуниш

Олинган натижалар пульсар атрофида тортиб олинган газдан иборат диск тузилмалари вақти-вақти билан пайдо бўлиши мумкинлиги ҳақидаги назарий тахминларни тўлиқ тасдиқлади. Бу қувватли рентген чақнашлари табиатини ҳамда ўта кучли гравитация шароитидаги аккреация физикасини яхшироқ тушунишга ёрдам беради.

Нейтрон юлдузлар Ер шароитида сунъий равишда такрорлаб бўлмайдиган улкан зичликлар, кучли магнит майдонлари ва гравитация шароитида материяни ўрганиш учун энг яхши табиий лабораториялардан бири бўлиб қолмоқда.