Океан тубидаги “кўринмас” айғоқчи: денгиз жониворларини ҳуркитмайдиган «Қиёмат балиғи» яратилди

АҚШ Ҳарбий-денгиз тадқиқотлари бошқармаси буюртмаси асосида Корнелл университети муҳандислик мактаби олимлари океан тубини ўрганишга мўлжалланган мутлақо янги турдаги сувости аппаратини лойиҳалашга киришди. Профессор Роб Шеперд бошчилигидаги гуруҳ олдига улкан ўлчамга эга, бироқ сув остида шовқинсиз ва денгиз фаунасини асло ҳуркитмасдан ҳаракатлана оладиган робот яратиш вазифаси қўйилган.

Ушбу мураккаб муҳандислик муаммосига ечим сифатида табиатнинг энг сирли мавжудотларидан бири — океаннинг чуқур қатламларида яшовчи, халқ орасида «Қиёмат балиғи» номи билан танилган селд қироли (тасмабалиқ) танлаб олинди.

Танасини қимирлатмасдан сузиш маҳорати

Узунлиги қарийб 8 метргача етадиган ушбу гигант балиқ сув остида ҳаракатланиш бўйича ноёб биологик хусусиятга эга:

• Қотиб турган гавда: Илонбалиқ ёки бошқа денгиз жонзотлари сингари бутун гавдасини тўлқинлантириб эгиш ўрнига, селд қироли сузиш вақтида ўз танасини деярли бир маромда, тўғри ва ҳаракатсиз тутади;

• Шовқинсиз сузгич: Ҳаракатнинг асосий кучи унинг орқа қисми бўйлаб чўзилган узун тасмасимон сузгичи орқали ҳосил қилинади;

• Осон бошқарув: Ушбу сузгичда ҳосил бўладиган микротўлқинлар балиққа заррача шовқин чиқармасдан олдинга, орқага ҳаракатланиш ва йўналишни мукаммал бошқариш имконини беради.

Ушбу жонзот сувдан чиқариб олинганда ёки ўлганида танаси тезда мўрт бўлакларга ажралиб кетгани боис, Корнелл университетининг собиқ ихтиологи Уилли Бемис билан ҳамкорлик қилган олимлар тадқиқотда компьютер томографияси, Смитсон институтининг махсус рентген нурлари ва батафсил анатомик моделлаштиришдан фойдаланишди.

Тери остидаги юзлаб «жойстиклар»: Ихтиро сири нимада?

Тадқиқотчилар балиқ анатомиясини ўрганиш чоғида тери остида яширинган ва эволюцияда илк бор исботланган мураккаб кинематик тузилмани кашф этишди:

• Шарсимон бўғимлар: Орқа сузгични тутиб турувчи юзлаб ингичка суяксимон нурлар митти «жойстиклар» каби ишлайдиган махсус шарсимон бўғимларга маҳкамланган;

• Мустақил бошқарув: Ҳар бир нур ўзига хос мушак ва тоғайлар ёрдамида алоҳида ҳаракатга келиб, сузгичнинг исталган қисмини мустақил равишда турли томонларга бура олади;

• Қарама-қарши тўлқинлар: Нурларни бирлаштириб турувчи юпқа парда бир вақтнинг ўзида икки қарама-қарши йўналишда ҳаракат тўлқинини узатишга қодир. Натижада улкан балиқ танасини эгмасдан, ҳаракат тезлиги ва траекториясини бир лаҳзада кескин ўзгартиради.

Робототехникада қўлланилиши: Океан учун «кўринмас» кузатувчи

Роб Шеперд жамоаси ушбу биомеханикани нусхалаган ҳолда юқори аниқликда манёвр қила олувчи биомиметик сувости роботларини ишлаб чиқмоқда.

Мазкур ихтиро нафақат ҳарбий-денгиз стратегик кузатувлари, балки инсон омили ва техника шовқинига ўта сезгир бўлган нозик океан экотизимларини ўрганишда ҳам инқилоб ясайди. Роботлар сувости ҳайвонот оламини ҳуркитмасдан ва денгиз тубидаги экологик мувозанатни бузмасдан, сирли чуқурликлардан қимматли маълумотларни тўплаш имкониятини беради.