«Йўқ» дея олмаслик касал қиладими? Илм нима дейди?

«Йўқ» дейишга қийналасиз, норозилигингизни ичингизга ютасиз, бошқаларни хафа қилмаслик учун ўзингизни мажбурлайсиз. Ижтимоий тармоқларда бундай ҳолатлар геморрой, гастрит, тонзиллит ва бошқа томоқ касалликларига олиб келиши ҳақидаги «психосоматик хариталар» тез-тез учрайди.

Бу фикрнинг бир қисми мантиқий эшитилади: доимий стресс ва ички зўриқиш организмга ҳақиқатан ҳам таъсир қилиши мумкин. Аммо «йўқ дея олмаслик — геморрой», «норозиликни айтмаслик — гастрит» каби тўғридан-тўғри боғланишлар замонавий тиббиётда тасдиқланган эмас. Сурункали стресс айрим жисмоний аломатларни кучайтириши мумкин, лекин у ҳар бир касаллик учун алоҳида «яширин ҳис» мавжуд дегани эмас.

Геморрой: «қарши чиқа олмаслик»дан пайдо бўладими?

Психосоматик талқинларда геморрой баъзан «қаршилик кўрсата олмаслик», «йўқ дейишдан қўрқиш» билан боғланади.

Тиббий нуқтаи назардан эса геморрой — тўғри ичак ва анал соҳадаги қон томир тузилмаларининг кенгайиши билан боғлиқ ҳолат. Унинг хавфини ич келганда қаттиқ кучаниш, ҳожатхонада узоқ ўтириш, сурункали қабзият ёки ич кетиши, кам толали овқатланиш, ҳомиладорлик ва оғир юкларни кўп кўтариш каби омиллар ошириши мумкин. «Йўқ» дея олмаслик NIDDK кўрсатган сабаблар қаторига кирмайди.

Шунинг учун геморрой пайдо бўлса, уни фақат характер ёки муносабатлар билан тушунтириш тўғри эмас.

Айниқса қон кетиши, кучли оғриқ ёки қоринда оғриқ, ич кетиши ва иситма каби белгилар бўлса, тиббий кўрикни кечиктирмаслик керак.

Гастрит: норозиликни ичга ютишнинг натижасими?

«Эътирозимни айта олмайман, шунинг учун ошқозоним касал» деган тушунча ҳам жуда оммалашган.

Аммо гастрит — ошқозон шиллиқ қаватининг яллиғланиши. Унинг кенг тарқалган сабабларидан бири Helicobacter pylori инфекцияси ҳисобланади. Айрим гастропатия турлари стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дорилар, алкоголь ёки ўт суюқлигининг ошқозонга қайтиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Демак, «норозиликни айтмаслик = гастрит» деган формула тиббий жиҳатдан ишламайди.

Лекин бу ерда муҳим бир нозиклик бор: узоқ давом этувчи стресс ҳазм тизими билан боғлиқ айрим муаммоларни кучайтириши мумкин. Шунинг учун кучли зўриқиш пайтида қорин безовталиги ёки ҳазм симптомлари ортиши эҳтимолдан холи эмас. Бу билвосита таъсир, гастритнинг аниқ психологик сабаби эмас.

«Стресс гастрити» деган атама ҳам адаштириши мумкин

Тиббиётда ҳақиқатан ҳам стресс билан боғлиқ ошқозон шикастланишлари мавжуд.

Аммо бу одатда «бошлиққа йўқ дея олмадим» каби кундалик эмоционал стрессни англатмайди. NIDDK маълумотига кўра, стресс гастрити каби ўткир ҳолатлар оғир жароҳат, критик касаллик ва организмга кучли физиологик зўриқиш тушган вазиятларда учраши мумкин.

Шунинг учун бу тиббий атамани оддий руҳий чарчоқ билан тенглаштирмаслик керак.

Бодомча безларидаги муаммо: «айтгим келади, лекин айта олмайман»ми?

Психосоматик талқинда бодомча безларидаги яллиғланиш «айтилмай қолган сўзлар» билан боғланади.

Аммо тонзиллит — бодомча безларининг яллиғланиши бўлиб, кўпинча инфекция билан боғлиқ. Томоқ оғриғининг энг кенг тарқалган сабаби вируслардир; стрептококк бактерияси эса томоқ ва бодомча безларида бактериал инфекция чақириши мумкин.

Яъни инсон ўз фикрини айтмагани учун вирус ёки бактерия пайдо бўлиб қолмайди.

Шу билан бирга, узоқ стресс организмнинг умумий ҳолати ва айрим касалликлар кечишига таъсир қилиши мумкин. Аммо бу «айтилмаган гап томоқда йиғилиб қолади» деган биологик механизм мавжудлигини англатмайди.

Томоқ оғриғи ҳам ҳар доим «бостирилган сўзлар» эмас

Томоқ оғришига оддий шамоллаш вируслари, грипп, стрептококк инфекцияси, аллергия ва бошқа юқори нафас йўллари муаммолари сабаб бўлиши мумкин. CDC маълумотига кўра, томоқ оғриқларининг аксарияти вируслар билан боғлиқ.

Шу сабаб томоқ оғриғини:

«Мен кимгадир гапимни айта олмадим»,

деб изоҳлаш ва тиббий сабабни текширмаслик хато бўлиши мумкин.

Психологик зўриқишда томоқда «тугун» ёки таранглик сезилиши мумкин, аммо бу инфекцион тонзиллит билан бир хил нарса эмас.

Демак, «йўқ» дея олишнинг саломатликка умуман алоқаси йўқми?

Алоқаси бор — аммо бошқача.

Инсон доим хоҳишини босиб, ортиқча масъулият олиб, ҳеч кимни хафа қилмаслик учун ўзига зарар етказиб яшаса, бу узоқ муддатли стрессга айланиши мумкин.

Сурункали стресс эса уйқу, бош оғриғи, ҳазм тизими муаммолари, хавотир ва бошқа жисмоний ҳамда руҳий аломатларни кучайтириши мумкин. NIH’нинг NCCIH маркази ҳам узоқ давом этувчи стресс турли саломатлик муаммоларига ҳисса қўшиши ёки мавжуд аломатларни оғирлаштириши мумкинлигини таъкидлайди.

Шу маънода соғлом чегаралар қўйиш ва керак пайтда «йўқ» дейиш психологик фаровонлик учун муҳим.

Аммо буни:

«Йўқ дейишни ўргансам, гастритим тузалади»,

деган формула билан адаштирмаслик керак.

«Йўқ» дея олмайдиган инсон учун ҳақиқий муаммо қаерда?

Муаммо кўпинча касаллик номи эмас, доимий ички босимда.

Инсон:

• «Йўқ десам, мени ёмон кўришади».

• «У хафа бўлиб қолади».

• «Ҳаммасини мен қилишим керак».

деган фикр билан яшаса, ўз эҳтиёжларини доимо иккинчи ўринга суриши мумкин.

Бундай ҳолатда «йўқ» дейишни ўрганишнинг фойдаси — организмдаги муайян касалликни «очиб юбориш» эмас, балки ҳаётдаги ортиқча стресс ва масъулиятни камайтиришда.

Масалан:

• «Бугун бунга вақтим йўқ».

• «Бу ишни зиммамга ола олмайман».

• «Менга бундай муносабат тўғри келмайди».

Бу жумлалар қўполлик эмас. Улар шахсий чегара.

Энг хавфли хато — касалликни фақат психосоматика билан тушунтириш

• Геморройда қон кетса — текшириш керак.

• Ошқозон доимий оғриса — гастрит, H. pylori ёки бошқа сабабларни аниқлаш керак.

• Томоқ тез-тез яллиғланса — инфекция ва бошқа тиббий омилларни баҳолаш керак.

Психологик ҳолатни яхшилаш фойдали бўлиши мумкин, аммо у зарур диагностика ва даволашнинг ўрнини босмайди. Гастрит сабабини аниқлашда шифокорлар ҳатто эндоскопия ва бошқа текширувлардан фойдаланиши мумкин.

Энг тўғри хулоса

«Йўқ» дея олмасликни геморрой, гастрит, тонзиллит ёки томоқ касалликларининг тўғридан-тўғри сабаби деб кўрсатиш илмий жиҳатдан асосланмаган.

Аммо бундан бошқа муҳим сабоқ чиқариш мумкин:

ўз эҳтиёжингизни доим босиш, ортиқча юкни зиммангизга олиш ва норозилигингизни билдиролмаслик сурункали стрессни кучайтириши мумкин. Стресс эса организмнинг турли тизимларига таъсир қилиши ва мавжуд симптомларни оғирлаштириши мумкин.

Шунинг учун «йўқ» дейишни касалликдан қутқарувчи сирли формула сифатида эмас, ўз чегарангизни, вақтингизни ва руҳий ресурсингизни ҳимоя қилиш кўникмаси сифатида ўрганиш тўғрироқ.

Баъзан инсонга барчага «ҳа» дейиш эмас, ўз саломатлиги ва хотиржамлиги учун бир марта аниқ «йўқ» дейиш керак бўлади.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.