Qozog‘istonda rus tilidan foydalanishga oid norma yangi Konstitutsiya loyihasida boshqacha ifodalanmoqda. Respublika konstitutsiyaviy sudi raisi o‘rinbosari Baxit Nurmuxanovning aytishicha, loyihadagi 9-moddada muhim bir so‘z almashtiriladi: avvalgi “teng” atamasi o‘rniga “qatori” iborasi qo‘llanadi.
Nurmuxanov bu o‘zgarishni tahririy va uslubiy tuzatish sifatida izohlab, uning maqsadi “terminologik va semantik bir xillik”ni ta’minlash ekanini ta’kidlagan. Ya’ni, matndagi ma’nolar bir-biriga mos, huquqiy talqinlar esa aniq-ravshan bo‘lishi ko‘zlangan.
Amaldagi Konstitutsiyadagi 7-moddaning hozirgi talqiniga ko‘ra, davlat tashkilotlari va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarida rus tili qozoq tili bilan “teng” ravishda rasmiy qo‘llanilishi aytilgan. Shu bilan birga, Qozog‘istonda yagona davlat tili qozoq tili ekani ham ochiq belgilangan.
Ayni shu “teng” so‘zi yillar davomida ko‘plab bahslarga sabab bo‘lib kelgan. Ayrim muhokamalarga ko‘ra, bu ibora rus tilini amalda davlat tili darajasiga yaqinlashtirib qo‘yadi: faqat muloqot vositasi emas, deyarli “ikkinchi davlat tili”dek qabul qilinishi mumkin.
Yangi tahrirdagi “qozoq tili bilan bir qatorda” degan ifoda esa boshqa mantiqiy chiziqni ko‘rsatadi: qozoq tili — yagona davlat tili, rus tili esa u bilan birga qo‘llanadi, ammo maqom jihatidan tenglashtirilmaydi. Demak, rus tili yuridik nuqtayi nazardan davlat tiliga teng emas, balki millatlararo muloqotda funksional ahamiyatga ega til sifatida qayd etiladi.
Ma’lum qilinishicha, Qozog‘istonning yangi Konstitutsiya loyihasi 31 yanvar kuni e’lon qilingan. Endi u jamoatchilik muhokamasidan o‘tgach, umumxalq referendumi orqali tasdiqlanishi kerak. Hozircha ovoz berish sanasi belgilanmagan.
Qisqasi, bir so‘z almashganday tuyulsa-da, bu o‘zgarish til siyosatidagi yo‘nalishni huquqiy jihatdan yanada aniqlashtirib beradi. Endi asosiy intriga shu: jamoatchilik muhokamasi qaysi ruhda o‘tadi va referendumgacha qanday takliflar shakllanadi.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
