Boliviya tog‘larida mushuklarning yangi turi topildi — Zoologiya olamida asr sensatsiyasi!

Jahon zoologiya fani va tabiatshunoslik tarixida so‘nggi bir asrdan ortiq davr ichidagi eng shov-shuvli va misli ko‘rilmagan ilmiy kashfiyot qayd etildi. Boliviyaning And tog‘lari va Amazonka havzasi tutashgan tumanli o‘rmonlarida (Yungas hududida) mushuksimonlar oilasiga mansub, fanga shu paytgacha noma’lum bo‘lgan mutlaqo yangi yirtqich tur rasman tavsiflandi va unga ilmiy jihatdan Leopardus tilcayo (mahalliy nomi — «Tilkayo») nomi berildi.

Nufuzli Current Biology jurnalida chop etilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, bunday sutemizuvchi tirik mushuk turining to‘liq ilmiy tavsiflanishi so‘nggi 100 yil ichida ilk bor ro‘y bermoqda. Tabiatning ushbu noyob mo‘jizasi oddiy xonaki mushuklardan ham kichik bo‘lib, uning tana uzunligi atigi 46 santimetrni, vazni esa bor-yo‘g‘i 1,4 kilogrammni tashkil etadi. Olimlar tomonidan o‘tkazilgan keng qamrovli genom tahlillari hayratlanarli haqiqatni oshkor qildi: bu mitti jonivorning evolyutsion tarmog‘i bundan naqd 1,4 million yil avval o‘zining eng yaqin qarindoshlaridan butunlay ajralib chiqqan.

Xo‘sh, olimlar ushbu sirli yirtqichni qanday topib olishdi, nima sababdan u bir asr davomida ko‘zdan panada qoldi va ushbu yangi turning kashf etilishi global ekologiya uchun qanday ahamiyatga ega?

«Uy mushugidan kichik, ammo 1,4 mln yillik tarixga ega»: Tilkayo haqida 4 ta asosiy fakt

Yangi kashf etilgan Leopardus tilcayo turining hayratlanarli xususiyatlari:

• Atigi 46 sm va 1,4 kg: Jonivor o‘lchami bo‘yicha odatdagi xonaki mushuklardan ham ancha ixcham bo‘lib, nozik tuzilishga va dumaloq quloqlarga ega;

• Leopard naqshli teri: Mushukning yung qoplamasi och jigarrang tusda bo‘lib, uning butun tanasida notekis shakldagi qora dog‘lar (rozetkalar) mavjud;

• 1,4 million yillik evolyutsion ajralish: Mutaxassislar o‘tkazgan chuqur DNK ekspertizasi ushbu populyatsiya Janubiy Amerikadagi boshqa «yo‘lbars mushuklari»dan million yildan ko‘proq vaqt muqaddam alohida tur sifatida ajralib chiqqanini tasdiqladi;

• Tunggi yashirin hayot tarzi: Kuzatuv kameralari va fotoqopqonlar ma’lumotiga ko‘ra, Tilkayo asosan tunda faollashadi va asosan mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

«Bolakay deb o‘ylab, guruch bilan boqishgan»: Kashfiyot qanday boshlandi?

Olimlarni hayratda qoldirgan tasodifiy voqealar xronikasi:

• Yo‘l chetidagi topilma: Bundan bir necha yil avval mahalliy aholi vakili o‘rmon yo‘li yonidan mitti mushukchani topib olib, uni oddiy uy mushugi bolasi deb o‘ylagan va uyida parvarishlagan;

• Yovvoyi fe’l-atvor: Jonivor ulg‘aygach, uning xonaki emas, balki yovvoyi ekani ma’lum bo‘lib, La-Pas yaqinidagi «Senda Verde» hayvonlar boshpanasiga topshirilgan;

• Biologning shubhasi: National Geographic tadqiqotchisi Paola Nogales-Askarrunz jonivorning tanasidagi yirik dog‘lar boshqa ma’lum turlarga umuman mos kelmasligini payqab, genetik izlanishlarga turtki berdi;

• Ajdodlar nomi saqlandi: Garchi fan uchun yangilik bo‘lsa-da, mahalliy aholi bu hayvonni ota-bobolaridan beri «Tilkayo» deb atab kelgani aniqlandi va olimlar bu an’anaviy nomni saqlab qoldi.

Global biologik tahlil: Ekspertlar nima demoqda?

Zoolog va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlarining xulosalari:

• 100 yil ichidagi misli ko‘rilmagan voqea: Mushuksimonlar sinfida so‘nggi bor yangi mustaqil tur 1923 yilda (pampas mushugi) rasman tavsiflangan edi — Tilkayo bu borada asrlik tanaffusni buzdi;

• Sayyoramiz hali to‘liq o‘rganilmagan: Olimlar Yer yuzida insoniyat hali xabardor bo‘lmagan murakkab biologik turlar ko‘pligini, hatto yirtqich sutemizuvchilar orasida ham ochilmagan sirlar borligini ta’kidlamoqda;

• Qizil kitob va shoshilinch muhofaza: Hozirda yovvoyi tabiatda qancha Tilkayo saqlanib qolgani noma’lum bo‘lib, Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) ushbu mitti mushuk turini yo‘qolib ketish xavfi ostidagi noyob tur sifatida muhofazaga olishga tayyorgarlik ko‘rmoqda.

Boliviyaning baland tog‘li tumanli o‘rmonlarida 1,4 million yillik tarixga ega bunday mitti va noyob mushukning topilishi ona tabiatning saqlanib qolgan mo‘jizalari insoniyat tomonidan avaylab-asralishi shart ekanini yana bir bor ko‘rsatdi.

Sizningcha, texnologiya va sun’iy yo‘ldoshlar rivojlangan bugungi asrda ham 1,4 million yillik tarixga ega bunday sirli hayvonlarning odamlar ko‘zidan yashirinib qolishiga nima sabab bo‘lgan? Tabiat bag‘rida insoniyat hali kashf etmagan yana qanday sirli mavjudotlar yashirinib yotgan bo‘lishi mumkin deb hisoblaysiz? O‘z qiziqarli tahlil va fikrlaringizni izohlarda qoldiring hamda ilm-fan olamidagi ushbu asr shov-shuvi tahlilini barcha tabiat ixlosmandlari va do‘stlaringizga ulashing!