Ajrashish tartibi o‘zgarishi mumkin: ayrim oilalarga yarashish uchun muddat berilmaydi

O‘zbekistonda nikohni bekor qilish bilan bog‘liq tartib yanada aniqlashtirilishi mumkin. Hukumat tomonidan ishlab chiqilgan qonun loyihasida ajrashish uchun aniq asoslar mavjud bo‘lgan holatlarda er-xotinga yarashish uchun muddat bermaslik taklif etilmoqda.

Bu o‘zgarish qabul qilinsa, sud har bir ajrashish ishida avtomatik ravishda yarashish muddatini belgilash emas, balki oiladagi vaziyat, nizoning sabablari va nikohni saqlab qolish imkoniyatini inobatga olgan holda qaror qabul qilishi mumkin bo‘ladi.

Eng muhimi, gap ajrashishni barcha holatlarda tezlashtirish haqida emas. Aniq asoslar mavjud bo‘lgan va oilani saqlab qolish imkoniyati qolmagan vaziyatlar uchun alohida tartib joriy etish taklif qilinmoqda.

Amalda ajrashish jarayoni qanday?

Hozirgi qonunchilikka ko‘ra, agar er-xotinning voyaga yetmagan umumiy farzandlari bo‘lsa yoki ulardan biri ajrashishga rozi bo‘lmasa, nikoh, odatda, sud tartibida bekor qilinadi.

Oila kodeksining 40-moddasida sud ishni keyinga qoldirib, er-xotinga yarashish uchun olti oygacha muhlat tayinlashi mumkinligi belgilangan.

Bu norma oilani saqlab qolish imkoniyati bor holatlarda taraflarga qarorini qayta ko‘rib chiqish uchun vaqt berishga qaratilgan.

Biroq hayotdagi barcha oilaviy nizolarni bir xil baholab bo‘lmaydi.

Ayrim holatlarda munosabatlar shu qadar jiddiy buzilgan bo‘lishi mumkinki, berilgan qo‘shimcha vaqt vaziyatni o‘zgartirmaydi.

Yangi qonun loyihasida aynan shunday holatlarga alohida yondashuv taklif etilmoqda.

Qaysi holatda muddat berilmasligi mumkin?

Taklifning markazida ajrashish uchun aniq asos mavjud bo‘lgan holatlar turibdi.

Ya’ni sud nikohni saqlab qolishning amalda imkoni yo‘qligini, oilaviy munosabatlar jiddiy buzilganini va ishdagi holatlar ajrashishni taqozo etayotganini aniqlasa, yarashish uchun alohida muddat belgilamaslik imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin.

Bu yerda muhim jihat bor: «muddat berilmaydi» degani «ajrashish avtomatik amalga oshiriladi» degani emas.

Nikohni bekor qilish masalasi baribir qonunchilikda belgilangan tartibda ko‘rib chiqiladi va sud ish holatlariga huquqiy baho beradi.

Amalda ham bir muhim istisno mavjud

Ajrashish jarayonida zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarni himoya qilish bo‘yicha alohida norma allaqachon mavjud.

Oila kodeksiga ko‘ra, oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxsning talabiga binoan sud yarashish uchun muhlat tayinlamaydi. Bu norma 2025 yilda qonunchilikka kiritilgan.

Demak, yangi taklif butunlay yangi mexanizm yaratishdan ko‘ra, nikohni bekor qilishdagi yondashuvlarni yanada aniqlashtirishga qaratilgan, deb qarash mumkin.

Nega bu masala muhim?

Yarashish uchun berilgan muddatning asosiy maqsadi — oilani asrab qolish.

Sud amaliyotida ham nikohdan ajratish masalasini ko‘rishda oilani saqlab qolish imkoniyati bor-yo‘qligiga e’tibor qaratiladi. Bolalarning borligi, nikohning davomiyligi, er-xotin o‘rtasidagi munosabatlar va kelishmovchiliklarning vaqtinchaligi kabi holatlar ahamiyat kasb etishi mumkin.

Shu bilan birga, yarashish imkoniyati amalda qolmagan oilalar uchun ortiqcha vaqt talab qilinishi ham alohida huquqiy masala hisoblanadi.

Shu nuqtayi nazardan, qonun loyihasidagi taklifning asosiy g‘oyasi — oilaviy munosabatlarni saqlab qolishga imkoniyat bor holat bilan nikoh amalda barbod bo‘lgan vaziyatni bir xil tartibda ko‘rmaslik.

Yarashish muddati bekor bo‘ladimi?

Hozircha bunday xulosa qilishga erta.

Chunki gap qonun loyihasi haqida ketmoqda. Taklif qabul qilinib, tegishli tartibda kuchga kirmaguncha amaldagi qoidalar o‘zgarmaydi.

Hozirgi tartib bo‘yicha sud yarashish uchun olti oygacha muhlat berishi mumkin.

Shuning uchun O‘zbekistonda ajrashishda yarashish muddati butunlay bekor qilinadi» degan talqin to‘liq to‘g‘ri emas.

Gap, avvalo, ajrashish uchun aniq va asosli holatlar mavjud bo‘lganda sudga yarashish muddatini tayinlamaslik imkoniyatini berish haqida bormoqda.

Oila va huquq o‘rtasidagi muvozanat

Bu o‘zgarishning eng muhim jihati ham shunda.

Bir tomondan, davlat siyosati oilani saqlash va nikohlarni asrab qolishga qaratilgan. Ikkinchi tomondan esa, nikohni davom ettirishning obyektiv imkoni qolmagan vaziyatlarda shaxslarni uzoq muddat huquqiy noaniqlikda ushlab turmaslik masalasi bor.

Shu sababli yangi taklif jamoatchilik uchun ham muhim savolni kun tartibiga olib chiqmoqda:

Oilani saqlab qolish uchun berilgan vaqt qachon imkoniyat, qachon esa ortiqcha to‘siqqa aylanadi?

Qonun loyihasi aynan shu chegarani huquqiy jihatdan aniqroq belgilashni maqsad qilmoqda.

Qisqacha:

Shunday qilib, O‘zbekistonda ajrashish tartibiga oid muhokama nikohni bekor qilishni shunchaki «tezlashtirish» emas, balki qaysi holatda oilani yarashtirishga harakat qilish, qaysi holatda esa bu jarayonni cho‘zmaslik kerakligi masalasi atrofida kechmoqda.

Agar taklif qonun sifatida qabul qilinsa, sudlarda ajrashish ishlarini ko‘rish amaliyotida muhim o‘zgarishlar paydo bo‘lishi mumkin.