Quyosh chaqnashi va Opportunity halokati: Marsdagi chang boʻronlari siri ochilmoqda

Xalqaro astronomlar guruhi Marsdagi eng vayronkor tabiat hodisalaridan biri — global chang boʻronlarining kelib chiqishi boʻyicha yangi ilmiy nazariyani ilgari surdi. Tadqiqotlarga koʻra, Quyoshdagi kuchli chaqnashlar va plazma otilishi Qizil sayyoradagi chang boʻronlarini qoʻzgʻatuvchi yoki ularni kuchaytiruvchi asosiy omil boʻlishi mumkin. Bu kashfiyot 2018-yilda afsonaviy Opportunity marsoxodining oʻlimiga sabab boʻlgan global ofat sabablarini tushunishda muhim qadam hisoblanadi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Olimlarning xulosalari Amerikaning MAVEN orbital apparati hamda Rossiya va Yevropa hamkorligidagi ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO) missiyasi tomonidan toʻplangan maʼlumotlarga asoslangan. Mutaxassislar 2018-yildan 2021-yilgacha boʻlgan davrda Quyosh faolligining Mars atmosferasiga taʼsirini sinchiklab oʻrganib chiqishdi. Ixbt.com nashrining yozishicha, tadqiqotchilar jami oltita yirik quyosh hodisasini tahlil qilishgan.

Oʻrganilgan holatlarning beshtasida atmosfera sezilarli darajada oʻzgarmagan boʻlsa-da, 2018-yilning iyun oyidagi voqealar butunlay boshqacha manzara kasb etgan. Aynan oʻsha paytda Quyoshdan otilib chiqqan kuchli plazma oqimi Marsda boshlangan lokal chang boʻroni bilan bir vaqtga toʻgʻri kelgan. Qurilmalar atmosferaning gʻayritabiiy darajada qiziganini qayd etgan, bu esa shimoliy yarim shardagi kichik boʻronning shiddat bilan kengayishiga turtki bergan.

Opportunity missiyasining yakuni

Mazkur quyosh faolligi natijasida bir necha hafta ichida Marsni toʻliq qoplagan global chang boʻroni yuzaga keldi. Bu hodisa 15 yil davomida Qizil sayyorada muvaffaqiyatli xizmat qilgan Opportunity apparati uchun halokatli boʻldi. Quyosh nurlarini toʻsib qoʻygan quyuq chang pardasi marsoxodning quyosh panellari energiya ishlab chiqarishini toʻxtatib qoʻydi va natijada apparat bilan aloqa uzildi.

NASA mutaxassislari bir necha oy davomida aloqani tiklashga urinishdi, biroq 2019-yilda missiya rasman yakunlanganini eʼlon qilishdi. Eʼtiborlisi, ushbu qurilma dastlab atigi 90 kunlik ish uchun moʻljallangan edi, ammo u kutilganidan ancha uzoq chidab berdi. Olimlarning taʼkidlashicha, Marsning Yer kabi kuchli magnit maydoni yoʻqligi uni quyosh shamollariga qarshi himoyasiz qilib qoʻyadi.

Tadqiqotchilar Mars atmosferasining yuqori qatlamlari quyosh zarrachalari taʼsirida qanday isishini tushuntirib berishdi:

• Quyoshdan kelayotgan yuqori energiyali zarrachalar atmosfera dinamikasini oʻzgartiradi;
• Haroratning koʻtarilishi chang zarralarining yuqoriga koʻtarilishini tezlashtiradi;
• Lokal boʻronlar bir necha kun ichida butun sayyora miqyosiga yoyiladi.

Kelajak missiyalari uchun xavfsizlik

Hozircha olimlar quyosh faolligi va boʻronlar oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlikni 100 foizlik aniqlik bilan tasdiqlashga shoshilmayaptilar, biroq bu boradagi dalillar juda ishonarli koʻrinmoqda. Agar ushbu gipoteza toʻliq isbotlansa, kelajakda Marsga yuboriladigan missiyalar va hatto insoniyatning ilk qadamlari uchun xavfsizlik choralarini koʻrish ancha osonlashadi.

Chang boʻronlarini oldindan bashorat qilish imkoniyati nafaqat texnik qurilmalarni, balki kelajakdagi fazogirlarni ham kutilmagan xavflardan himoya qiladi. Hozirda tadqiqotchilar boshqa sayyoralardagi oʻxshash jarayonlarni kuzatishda davom etmoqdalar, bu esa quyosh tizimidagi ob-havo oʻzgarishlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.