Astronomlar neytron yulduz moddani yutish jarayonini ilk bor kuzatdi

Fan tarixida ilk bor olimlar neytron yulduz — pulsar sirtiga tushayotgan moddaning harakatini batafsil kuzatishga muvaffaq boʻlishdi. Science Advances jurnalida eʼlon qilingan tadqiqot natijalariga koʻra, Yaponiya kosmik observatoriyasi yordamida olingan maʼlumotlar materiya yulduzga bir nechta usulda yetib borishi hamda maʼlum paytlarda uning atrofida spiral disk shaklini hosil qilishini koʻrsatdi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

IXBT.com nashrining yozishicha, kuzatuv obyekti sifatida Yerdan taxminan 9,9 ming yorugʻlik yili uzoqlikdagi Janubiy Xoch yulduz turkumida joylashgan GX 301-2 rentgen qoʻshaloq tizimi tanlandi. Ushbu tizim oʻta kuchli gravitatsiyaga ega boʻlgan neytron yulduz-pulsar hamda massiv yulduzdan iborat boʻlib, ularning oʻzaro taʼsiri muhim astrophysical jarayonlarni oʻrganish imkonini beradi.

Pulsar oʻzining qoʻshni yulduzidan moddani tinimsiz tortib oladi. Qoʻlga kiritilgan gaz ulkan tezliklargacha tezlashib, ekstremal haroratlargacha qiziydi va rentgen diapazonida yorqin nurlana boshlaydi. Akkreatsiya deb nomlanuvchi ushbu jarayon bunday tizimlarning quvvatli rentgen chaqnashlari yuzaga kelishining asosiy sababi hisoblanadi.

Yangi texnologiyalar yordamidagi kashfiyot

Shu paytgacha olimlar umumiy jarayonni tushunishgan boʻlsa-da, moddaning bevosita neytron yulduz yaqinida qanday harakatlanishini toʻgʻridan-toʻgʻri koʻra olishmagan edi. 2023 yilda fazoga uchirilgan Yaponiya XRISM rentgen kosmik observatoriyasi bu boradagi vaziyatni tubdan oʻzgartirdi.

Ushbu zamonaviy observatoriyaning yuqori aniqlikdagi rentgen spektroskopiyasi issiq plazmaning nurlanish xususiyatlariga koʻra uning harakat tezligi va yoʻnalishini aniqlash imkonini berdi. Kuzatuvlar shuni koʻrsatdiki, vaqtning katta qismida modda pulsar tomon deyarli toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalgan xotirjam turbulent oqim koʻrinishida tushadi.

Biroq, ikkala obyektning maksimal yaqinlashishidan biroz oldin va darhol keyin vaziyat keskin oʻzgaradi. Bunday davrlarda tortib olingan materiya burila boshlab, pulsar atrofida vaqtinchalik spiral strukturani — akkreatsiya diskini eslatuvchi tuzilmani hosil qiladi.

Ekstremal sharoitlar fizikasini tushunish

Olingan natijalar pulsar atrofida tortib olingan gazdan iborat disk tuzilmalari vaqti-vaqti bilan paydo boʻlishi mumkinligi haqidagi nazariy taxminlarni toʻliq tasdiqladi. Bu quvvatli rentgen chaqnashlari tabiatini hamda oʻta kuchli gravitatsiya sharoitidagi akkreatsiya fizikasini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.

Neytron yulduzlar Yer sharoitida sunʼiy ravishda takrorlab boʻlmaydigan ulkan zichliklar, kuchli magnit maydonlari va gravitatsiya sharoitida materiyani oʻrganish uchun eng yaxshi tabiiy laboratoriyalardan biri boʻlib qolmoqda.