АҚШ Олий суди Трампнинг фуқаролик фармонини бекор қилди

АҚШ Олий суди президент Доналд Трампнинг мамлакат ҳудудида туғилган айрим болаларга автоматик фуқаролик берилишини чеклашга қаратилган фармонини қонуний кучга киритишга рухсат бермади.

30 июнь куни қабул қилинган қарорга кўра, туғилиш жойи асосида фуқаролик олиш ҳуқуқи АҚШ Конституциясининг 14-тузатиши билан кафолатланган. Судьялар қарорни олти овозга уч овоз нисбатида қабул қилди.

Трампнинг фармони нимани назарда тутган эди?

Доналд Трамп 2025 йил 20 январь куни Оқ уйга қайтганидан сўнг фуқаролик масаласига оид фармонни имзолаган эди.

Ҳужжатга мувофиқ, онаси АҚШда ноқонуний ёки вақтинча мақомда бўлган, отаси эса АҚШ фуқароси ёки доимий резиденти бўлмаган болаларга автоматик равишда Америка фуқаролиги берилмаслиги кўзда тутилган.

Яъни ота-онасининг ҳеч бири АҚШ фуқароси ёки “яшил карта” соҳиби бўлмаса, мамлакат ҳудудида туғилган боланинг фуқаролиги давлат идоралари томонидан тан олинмаслиги мумкин эди.

Бироқ мазкур ташаббус имзоланганидан сўнг қатор штатлар, ҳуқуқ ҳимоячилари ва муҳожир оилалар томонидан судга берилди.

Олий суд Конституцияга таянди

Суднинг аксарият аъзолари президент фармони АҚШ Конституциясининг 14-тузатишига зид эканини таъкидлади.

Ушбу конституциявий нормага кўра, АҚШ ҳудудида туғилган ва мамлакат юрисдикциясига бўйсунувчи шахслар АҚШ фуқароси ҳисобланади. Бу қоида XIX аср охиридан бери кенг қўлланиб келади.

Олий суд раиси Жон Робертс кўпчилик номидан қарорни ёзди. Суд 1898 йилдаги Wong Kim Ark ишида шаклланган ҳуқуқий ёндашувни ҳам ўз кучида қолдирди. Унга кўра, дипломатлар фарзандлари каби айрим истиснолардан ташқари, АҚШда туғилган деярли барча болалар фуқароликка эга бўлади.

Қарор олти овозга уч овоз билан қабул қилинди

Олий суднинг олти нафар аъзоси туғилиш жойи бўйича фуқаролик ҳуқуқини сақлаб қолишни қўллаб-қувватлади. Уч нафар судья эса қарорга қарши чиқди.

Шу тариқа, Трамп маъмуриятининг фуқароликка оид энг баҳсли ташаббусларидан бири жиддий ҳуқуқий мағлубиятга учради.

Аввалроқ, 2025 йил июнь ойида Олий суд фармоннинг мазмуни бўйича якуний қарор чиқармаган, фақат қуйи судларнинг бутун мамлакат бўйлаб амал қилувчи тақиқлар қўллаш ваколатини чеклаган эди. 2026 йил 30 июндаги қарор эса бевосита фуқаролик ҳуқуқининг мазмунига оид бўлди.

Туғилиш бўйича фуқаролик нима дегани?

Туғилиш асосида фуқаролик олиш — инсон дунёга келган пайтида муайян давлатнинг фуқаросига автоматик равишда айланишини англатади.

Халқаро амалиётда фуқароликни белгилашнинг асосан икки хил тамойили мавжуд.

Тупроқ ҳуқуқи

“Тупроқ ҳуқуқи” тамойилида фуқаролик боланинг қаерда туғилганига қараб белгиланади.

АҚШда амалда бўлган тизимга кўра, мамлакат ҳудудида туғилган бола ота-онасининг фуқаролиги ёки миграция мақомидан қатъи назар, одатда АҚШ фуқароси ҳисобланади.

Дипломатик дахлсизликка эга хорижий давлат вакилларининг фарзандлари каби айрим истисно ҳолатлар мавжуд.

Қон ҳуқуқи

“Қон ҳуқуқи” тамойилида эса асосий мезон боланинг туғилган жойи эмас, балки ота-онасининг фуқаролиги ҳисобланади.

Европа ва Осиёнинг кўплаб давлатларида айнан шу ёндашув асосий ўрин тутади. Боланинг ота-онасидан бири ёки ҳар иккиси муайян давлат фуқароси бўлса, у қонунда белгиланган тартибда фуқароликка эга бўлади.

Ўзбекистонда ҳам фуқароликни белгилашда ота-онанинг фуқаролиги муҳим ҳисобланади. Фақат мамлакат ҳудудида туғилганликнинг ўзи барча ҳолатларда автоматик равишда Ўзбекистон фуқаролигини бермайди.

Трамп ташаббусининг кейинги тақдири нима бўлади?

Олий суд қарори президент фармонининг амалда қўлланиш имкониятини йўққа чиқарди. Энди туғилиш жойи бўйича фуқаролик тизимини жиддий ўзгартириш учун оддий президент фармони етарли бўлмайди.

Бунинг учун Конгресс орқали янги қонун қабул қилиш ёки Конституцияга ўзгартиш киритиш каби анча мураккаб сиёсий ва ҳуқуқий жараён талаб қилиниши мумкин.

Шу тариқа, АҚШда туғилган болаларга автоматик фуқаролик бериш амалиёти ҳозирча ўзгаришсиз қолади.