«Путиннинг олдига ёлғиз бордим»: Садир Жапаров шов-шувли тафсилотларни очиқлади

Марказий Осиёнинг энг йирик транспорт артерияси бўлиши кутилаётган «Хитой—Қирғизистон—Ўзбекистон» темирйўли қурилиши бошланиши ортида қандай дипломатик жараёнлар ётгани ошкор бўлди.

Қирғизистон президенти Садир Жапаров журналист Али Тўктакуновга берган батафсил интервюсида ушбу мегалойиҳа старт олиши учун Россия президенти Владимир Путин билан шахсан қандай музокаралар олиб боргани ва Пекин қўйган шартлар ҳақида илк бор очиқ гапирди.

«Кучингиз етадими?»: Хитой элчиси билан кечган кескин суҳбат

Садир Жапаров 2020 йилда ҳокимиятга келиши биланоқ, Совет Иттифоқи тарқалганидан бери қоғозда қолиб келаётган ушбу лойиҳани амалга оширишга киришганини эслайди:

«Ўша пайтдаги Хитой элчиси Ду Девенни ҳузуримга чақирдим. Хонада иккимиз қолганимизда: "Келинг, лойиҳани бошлайлик. Техник-иқтисодий асосларни тайёрлаб, Ўзбекистон билан ҳам шартларни келишиб олайлик", дедим.

Бироқ элчи мендан тўғридан-тўғри: "Буни бошлай оласизми, кучингиз етадими?", деб сўради. Мен ўз ҳудудим учун масъул эканимни айтганимда, у шундай жавоб қайтарди: "Агар Россия рози бўлмаса, биз бу қурилишни бошлай олмаймиз. Сиз Евросиё ҳудудидасиз, КХШТ аъзосисиз"»*.

Москвага махсус парвоз ва Путиннинг розилиги

Хитойнинг бу позициясидан сўнг Жапаров зудлик билан Россия раҳбари билан учрашув сўраган:

«Эртаси куниёқ Владимир Путин қабул қилишга рози бўлди. Москвага ёлғиз ўзим учиб бордим. Биз 35–40 дақиқа давомида айнан шу мавзуни юзма-юз, жуда жиддий муҳокама қилдик.

Мен унга: "Биз транспорт берк кўчасида қолганмиз. Бу йўл бизга ҳаво ва сувдек зарур, шундагина эркин нафас оламиз", деб тушунтирдим. Якунда Путиннинг розилигини олдим ва қайтиб келиб хитойлик ҳамкорларга ишни бошлашни айтдим. Буюк давлатлар бир-бирининг фикрини ҳисобга олиши табиий ҳол».

Темирйўл — янги «Қумтор» ва йилига $500 миллионлик соф фойда

Давлат раҳбари ушбу мегалойиҳа нафақат халқаро транзит, балки мамлакатнинг ички иқтисодиёти учун ҳам ҳаётий аҳамиятга эга эканини таъкидлади:

• Соф даромад: Қирғизистон орқали юклар транзити ҳисобига давлат бюджетига йилига 400–500 миллион доллар соф фойда тушади;

• Ресурслар муқобили: «Қачондир Қумтор олтин кони тугайди. Бу темирйўл бизнинг янги "Қумторимиз"га айланади. Бу минг йилликларга хизмат қиладиган лойиҳа»;

• Ички боғлиқлик: Мамлакат ички транспорт тупигидан чиқади — шимол (Бишкек) ва жануб (Ўш, Жалолобод) ўртасида товар ташиш сезиларли даражада арзонлашади ва тезлашади.

Қурилиш муддатлари ва молиялаштириш

Жапаровнинг қайд этишича, ташқи кучлар таъсиридаги айрим гуруҳлар ва блогерларнинг Хитой мавзусини сунъий равишда ваҳимага айлантириши асоссиз бўлиб, мутахассислар қурилиш тугаши билан ўз юртига қайтади.

Лойиҳанинг молиявий қиймати тахминан 1 миллиард доллар атрофида баҳоланмоқда:

• Инвесторлар ва халқаро молиялаштириш манбалари тўлиқ жалб қилинса, қурилиш ишлари 2032–2035 йилларгача якунланиши режалаштирилган;

• Агар мамлакат фақат ўз кучи билан ҳаракат қилса, жараён 2037 йилгача чўзилиши мумкин.

Президент бунинг учун яна катта миқдорда маблағ талаб этилишини таъкидлаб, эҳтиёжни тахминан 1 миллиард доллар атрофида баҳолади. У бу рақам ҳозирча тахминий эканини ҳам қайд этди.

Уч давлатни боғлайдиган лойиҳадан кутилмалар катта

Хитой—Қирғизистон—Ўзбекистон темир йўли минтақа транспорт харитасини ўзгартириши мумкин бўлган энг йирик инфратузилма лойиҳаларидан бири сифатида қаралмоқда.

Жапаровнинг сўзлари эса унинг ортида фақат иқтисодий ҳисоб-китоб эмас, йирик геосиёсий келишувлар ҳам бўлганини кўрсатмоқда.

Энг диққатга сазовор нуқта шу: Қирғизистон раҳбарининг айтишича, йиллар давомида муҳокама қилинган лойиҳани амалий босқичга ўтказиш учун у Пекин билан музокарадан кейин Москвага бориб, Владимир Путин билан шахсан гаплашишига тўғри келган.

Энди эса асосий савол бошқа: қурилиш белгиланган муддатларда якунланиб, Жапаров айтганидек, темир йўл Қирғизистон учун ҳақиқатан ҳам «янги Қумтор»га айлана оладими?

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.