Оролда абадий ҳарбий назорат: Трамп, Дания ва Гренландия тарихий шартномани имзолади

Арктика ва Шимолий Атлантика минтақасининг глобал хавфсизлик архитектурасини тубдан ўзгартириб юборадиган мислсиз тарихий воқеа юз берди. АҚШ Президенти Дональд Трамп, Дания Бош вазири Метте Фредериксен ҳамда Гренландия Бош вазири Йенс-Фредерик Нильсен дунёдаги энг йирик орол — Гренландия устидан ҳарбий ва стратегик назоратни қайта тақсимловчи муҳим уч томонлама келишувга расман қўл қўйдилар. Нуфузли BBC нашри тарқатган тафсилотларга кўра, ушбу ҳужжат 1951 йилги Совуқ уруш даври битими ўрнини эгаллаган бўлиб, Дания раҳбари уни «абадий давом этиши мумкин бўлган кенг қамровли ва яхшироқ битим» сифатида тавсифлади.

Гренландия Бош вазири эса шартномани учала томон учун ҳам манфаатли деб атаб: «Сизнинг хавфсизлигингиз — бизнинг хавфсизлигимиз, бизнинг хавфсизлигимиз — сизнинг хавфсизлигингиз», дея расмий изоҳ берди. Ню-Йоркда БМТ Бош Ассамблеяси минбаридан туриб баёнот берган Трамп АҚШ оролда зудлик билан иккита йирик ҳарбий база қуришини эълон қилди. Келишув Нарсарсуак ҳамда Местерс-Вигдаги базаларни қайта очиш, керак бўлса қўшимча базалар барпо этиш, шунингдек, Америка ҳарбий самолётлари, кемалари ва дронларининг орол ҳудудида чекланмаган ҳаракатланишини кафолатлайди.

Энг муҳими, битим НАТОга аъзо бўлмаган давлатларнинг, хусусан Россия ва Хитойнинг Гренландияга кириши, ҳарбий иштироки ва ҳатто стратегик инфратузилмага сармоя киритишини бутунлай тақиқлайди. Трампнинг 2019 йилдаги «Гренландияни сотиб олиш» ёки уни куч билан эгаллаш ҳақидаги жанговар таҳдидлари ниҳоят дипломатик мутлақ ҳарбий назорат битими билан якунланди.

Хўш, Вашингтон Шимолий муз океани дарвозасини қандай қилиб мутлақ қулфлади, маҳаллий аҳоли бундан қандай иқтисодий фойда кўради ва янги келишув Арктикадаги кучлар мувозанатини қандай ўзгартиради?

«Икки янги база, Россия ва Хитойга «қизил чизиқ» ҳамда абадий мақом»: Келишувнинг 5 та асосий нуқтаси

Гренландия бўйича имзоланган тарихий ҳужжатнинг энг муҳим бандлари:

• Иккита стратегик ҳарбий база: АҚШ Нарсарсуак ва Местерс-Вигда иккита муҳим базани қайта тиклайди ва зарурат бўлганда қўшимча базалар очиш ҳуқуқига эга бўлади;

• Эркин ҳаракат ва разведка: Америка ҳарбий учоқлари, дронлари ва флоти орол узра эркин ҳаракатланади; АҚШ ва Дания жосусликка қарши биргаликда курашади;

• НАТОга кирмаган давлатларга мутлақ тақиқ: Европа Иттифоқи ва НАТОдан ташқари ҳеч бир давлат оролда ҳарбий иштирокка, стратегик активлар назоратига ёки ёпиқ маълумотларга эга бўлолмайди;

• Муддатсиз ва бекор бўлмас ҳужжат: Шартноманинг амал қилиш муддати чекланмаган; агар Гренландия келажакда мустақилликка эришса ҳам, у НАТО аъзоси ва хавфсизлик бўйича Даниянинг ҳуқуқий вориси бўлишга мажбур;

• Маҳаллий аҳолига имтиёзлар: Маҳаллий компаниялар АҚШ ҳарбийларини хизмат ва маҳсулотлар билан таъминлашда устуворликка эга бўлади, анъанавий турмуш тарзи ҳимоя қилинади.

Гренландиянинг ҳарбий мақоми: 1951 йилги эски битим ва Трампнинг янги келишуви таққоси

Тарихий ҳужжатларнинг муҳим фарқлари ва стратегик кенгайиши:

Геосиёсат ва ҳарбий хавфсизлик экспертизаси: Нега бу битим Арктикани бутунлай қулфлади?

Халқаро ҳарбий экспертлар ва хавфсизлик таҳлилчиларининг хулосалари:

• «Сотиб олиш» фикридан стратегик шартномага: 2019 йилда Трамп оролни сотиб олиш таклифи билан дипломатик можаро келтириб чиқарган, кейинчалик ҳатто босиб олишни гапирган эди; янги шартнома Вашингтонга сотиб олишсиз ҳам ер устидан тўлиқ ҳарбий назоратни тақдим этди ва Копенгаген билан низоларга барҳам берди;

• Хитой ва Россияга қарши мустаҳкам қалқон: Хитой «Қутб ипак йўли» доирасида Гренландия аэропортлари ва нодир металл конларини молиялаштиришга уринаётган, Россия эса Арктикани ҳарбийлаштираётган эди; янги шартномадаги қатъий инвестициявий чекловлар Пекин ва Москванинг оролга йўлини бутунлай кесиб ташлайди;

• Арктика устидан ҳаво ва дрон назорати: Местерс-Виг ва Нарсарсуак базаларининг қайта тикланиши АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларига Шимолий Атлантика ва Шимолий муз океани бўйлаб ракеталар, сувости кемалари ҳамда стратегик бомбардимончиларни назорат қилиш учун мукаммал плацдарм беради;

• Гренландия мустақиллиги жиловланди: Маҳаллий сиёсатчилар Даниядан тўлиқ ажралиб чиқиш ниятида эди; янги шартнома мустақил Гренландияни ҳам автомат равишда НАТО ва Вашингтон ҳарбий соябони остида қолишга юридик жиҳатдан мажбурлайди.

Дания, Гренландия ва АҚШ ўртасидаги ушбу келишув XXI асрнинг энг муҳим геосиёсий тўқнашув майдони бўлган Арктикада Америка гегемонлигини расман мустаҳкамлади.

Сизнингча, Дональд Трампнинг Гренландия устидан ҳарбий назоратни кенгайтириши Арктикада Россия ва Хитой билан қарама-қаршиликни юмшатадими ёки янги Совуқ уруш ўчоғини пайдо қиладими? Бундай абадий ҳарбий базалар маҳаллий аҳоли манфаатларига қанчалик мос келади деб ўйлайсиз? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва дунё сиёсатини ўзгартираётган ушбу стратегик таҳлилни барча дўстларингиз билан баҳам кўринг!