Таксичилар ҳақида кутилмаган факт: Гарвард тадқиқоти ҳайратлантирди

Гарвард университети олимлари миллионлаб америкаликларнинг меҳнат фаолияти ва ўлим сабабларига оид катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиб, қарийб 400 та турли касб эгаларини ўзаро таққослади. Тадқиқот натижалари эса кутилмаган хулосани кўрсатди: Алцгеймер касаллиги билан боғлиқ ўлим ҳолатлари энг кам учрайдиган касб эгалари сифатида такси ва тез ёрдам ҳайдовчилари қайд этилди. Қизиғи шундаки, автобус ҳайдовчиларида бундай натижа кузатилмаган.

Олимларнинг тахминича, бунинг асосий сабаби кун давомида доимий равишда навигация қилиш ва фазовий тафаккурдан фойдаланиш билан боғлиқ. Такси ва тез ёрдам ҳайдовчилари ҳар куни янги манзилларни излайди, кўчаларни ёдда сақлайди, энг қулай йўналишларни белгилайди ҳамда тирбандлик, таъмирлаш ишлари ёки йўл-транспорт ҳодисалари каби кутилмаган тўсиқларни ҳисобга олади. Автобус ҳайдовчилари эса, аксинча, асосан бир хил йўналишлар бўйлаб ҳаракатланади.

Бу хулоса аввалроқ Лондон такси ҳайдовчилари иштирокида ўтказилган машҳур The Knowledge имтиҳони бўйича тадқиқот натижалари билан ҳам уйғун келади. UCL мутахассислари аниқлашича, шаҳар харитасини чуқур ўрганиб ушбу синовга тайёрланган ҳайдовчиларда гиппокамп — миянинг хотира ва навигация учун масъул қисми анча ривожланган бўлади. Айнан шу ҳудуд Алцгеймер касаллигида биринчи бўлиб зарарланади.

UCL қошидаги Taxi Brains лойиҳаси раҳбари, когнитив нейрофанлар профессори Ҳьюго Спирснинг таъкидлашича, фазовий мўлжал олиш қобилияти деменциянинг илк босқичларида ёмонлаша бошлайдиган муҳим функциялардан биридир. Унинг фикрича, мунтазам навигация қилиш гиппокампни жисмоний машқлар мушакларни мустаҳкамлагани каби «чиниқтириши» ва мияда касалликка қарши ўзига хос захира шакллантириши мумкин.

Шу билан бирга, тадқиқот муаллифлари муҳим бир жиҳатга ҳам эътибор қаратди. Такси ва тез ёрдам ҳайдовчилари айрим ҳолатларда бошқа касб эгаларига нисбатан эртароқ вафот этиши мумкин. Алцгеймер эса асосан кексаликда ривожланадиган касаллик ҳисобланади. Шу сабаб олимлар ёш омилини ҳам ҳисобга олган ҳолда таҳлилни қайта амалга оширди. Натижада деменция хавфи ҳақиқатан ҳам ушбу ҳайдовчилар орасида сезиларли даражада паст экани тасдиқланди.

Мутахассислар яна бир муҳим омилга эътибор қаратмоқда. Тадқиқот асосан GPS навигаторлари кенг тарқалмасидан аввалги маълумотларга асосланган. Бугунги кунда эса кўпчилик ҳайдовчилар навигация дастурларига таянади. Бу эса миянинг мустақил равишда йўл топиш вазифасини камроқ бажаришига олиб келади.

Профессор Ҳьюго Спирснинг фикрича, ҳар бир инсон мия саломатлигини сақлаш учун фазовий фикрлашни мунтазам машқ қилдириши мумкин. Бунинг учун вақти-вақти билан GPSдан воз кечиб, йўлни мустақил топишга ҳаракат қилиш, табиат қўйнида сайр қилиш ва фаол ҳаракатланиш тавсия этилади.

Олимларнинг таъкидлашича, Алцгеймер касаллигидан ҳимояланиш учун албатта таксичи бўлиш шарт эмас. Бироқ навигаторни баъзан ўчириб, мияга мустақил равишда йўналиш топиш имкониятини бериш ҳам оддий, ҳам илмий жиҳатдан асосланган фойдали одатлардан бири ҳисобланади.