Астрономлар ўсиб бораётган протопланетанинг илк суратини олди

Халқаро астрономлар гуруҳи тарихимизда илк бор ўз атрофига газ ва чанг тўплаётган ўсиб бораётган протопланетанинг тўғридан-тўғри суратини олишга муваффақ бўлди. Те Астропҳйсикал Жоурнал Леттерс нашрида чоп этилган илмий иш фанда узоқ йиллардан бери назарий тарзда ўрганиб келинган жараёнларни амалда кузатиш имконини очиб берди ва планетология тарихида муҳим бурилиш ясади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

ixbt.com маълумотига кўра, ВИСПИТ 2b деб номланган ушбу объект Еримиздан 430 ёруғлик йили узоқлигида жойлашган. Унинг массаси Юпитер планетасининг тахминан 5 баробарига тенг бўлиб, у ўзининг асосий юлдузи атрофида Нептун орбитасидан деярли икки баробар узоқликда — 57 астрономик бирлик масофада айланади. Ушбу ноёб сурат Чили Республикасининг Атакама чўлида жойлашган АЛМА (Атакама Ларге Миллиметер/субмиллиметер Аррай) радиотелескоплар мажмуаси ёрдамида олинди.

Шу пайтга қадар сайёраларнинг шаклланиш жараёни фақатгина назарий моделлар ҳамда компьютер симуляциялари орқали тасвирланиб келинган эди. Умумий илмий назарияга кўра, улкан газ ва чанг массаси айланувчи дискни ҳосил қилиб сиқилади, унинг ичида эса майда қаттиқ жисмлар бир-бирига ёпишиб кўпаяди. Натижада юлдузга яқин ерларда Ер туридаги сайёралар, узоқроқда эса газ гигантлари шаклланади. Бироқ мазкур жараённи тўғридан-тўғри кузатиш шу вақтгача ҳеч кимга насиб этмаган эди.

Протопланетар дискдаги тузилмалар ва уларнинг сирлари

Германиядаги Макс Планк номидаги Астрономия институти директори ва тадқиқот раҳбарларидан бири Мириам Бенисти кузатилган жараёнларни қуйидагича изоҳлади: «Биз иккала сайёра ўз атрофидаги муҳитни қандай шакллантираётганини аниқ кўриб турибмиз. ВИСПИТ 2c бўшлиқни ҳосил қилган бўлса, ВИСПИТ 2b унинг ичида тирқиш яратди. ВИСПИТ 2b атрофида эса диск ва сайёра ўзаро таъсирининг симуляцияларида олдиндан башорат қилинган, аммо илгари ҳеч қачон кузатилмаган газ гирдобларини аниқладик».

Илмий тилда протопланетар дискдаги бўшлиқ ва тирқиш тушунчалари кескин фарқ қилади. Бўшлиқ деганда ҳудуднинг моддалардан деярли тўлақонли тозаланиб кетиши тушунилади — бундай зонани оғирлиги 8 дан 12 Юпитер массасигача бўлган ҳамроҳ ВИСПИТ 2c 15 астрономик бирлик орбитасида ҳосил қилган. Тирқиш эса зичлиги пастроқ бўлган ҳудуд бўлиб, у ерда протопланетанинг ўсишда давом этиши учун етарли даражада материал сақланиб қолган.

Юқори технологияли кузатувлар даври

АЛМА мажмуаси 66 та алоҳида антеннанинг маълумотларини ягона йирик интерфежссиз интерферометр сифатида бирлаштириш эвазига шундай юқори аниқликка эришди. Бундай мураккаб архитектура ёлғиз асбобга бўйсунмайдиган даражадаги деталларни, хусусан, объект атрофидаги газ оқимларининг тузилишини ҳам батафсил кўриб чиқиш имконини берди. Доплер визуализацияси усули ёрдамида суратда газ ҳаракати қизил ва кўк рангларда акс эттирилди.

Эслатиб ўтамиз, ВИСПИТ 2b 2025-йилнинг август ойида кашф этилган бўлса, унинг ҳамроҳи ВИСПИТ 2c 2026-йилнинг март ойида аниқланган эди. Сайёра ҳосил бўлишидаги марказий жумбоқлардан бири бўлган аккресия жараёнини — яни майда заррачалар қандай қилиб улкан жисмларга бирлашишини бевосита кўрсатиб берувчи ушбу сурат назарий моделларни амалда текшириш учун қимматли маълумот манбаи бўлиб хизмат қилади.