Танангиз нимани айтмоқда? Оғриқ ортидаги ҳақиқат...
Томоқ оғриғи — айтилмай қолган сўзлардан, белдаги оғриқ — пул учун хавотирдан, жағ таранглиги эса ичга ютилган ғазабдан пайдо бўладими? Ижтимоий тармоқларда касалликларни муайян ҳис-туйғулар билан боғлайдиган бундай «тана хариталари» кенг тарқалган.
Уларда ҳақиқатнинг бир қисми бор: стресс ва кучли ҳиссиётлар организмда реал жисмоний белгиларни келтириб чиқариши мумкин. Аммо тананинг қайси жойи оғриётганига қараб инсоннинг қандай туйғуни яшираётганини аниқлаш илмий ташхис ҳисобланмайди.
Тана ҳақиқатан ҳам «гапирадими»?
Инсон хавотирга тушганда ёки кучли босим остида қолганда мия организмни хавфга тайёрлайди. Стресс гормонлари ажралиб, юрак уриши тезлашади, нафас ўзгаради ва мушаклар таранглашади.
Узоқ давом этган стресс қуйидаги белгилар билан намоён бўлиши мумкин:
бош ва тана оғриқлари;
мушакларнинг таранглашиши;
меъда-ичак муаммолари;
кўкракда ноқулайлик ёки юракнинг тез уриши;
уйқу ва иштаҳа ўзгариши;
чарчоқ ва диққатни жамлаш қийинлашиши.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ортиқча стресс инсоннинг ҳам руҳий, ҳам жисмоний саломатлигига таъсир қилиши, бош оғриғи, танадаги оғриқ, ошқозон безовталиги ва уйқу муаммоларини келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидлайди.
Бироқ бу «ҳар бир ҳиснинг танада алоҳида манзили бор» дегани эмас.
Томоқ — айтилмай қолган сўзларми?
Кучли ҳаяжон ёки қўрқув пайтида томоқда тугун пайдо бўлгандек сезилиши мумкин. Йиғлашни ушлаб туриш, хавотир ва тез нафас олиш оғиз қуриши ёки томоқ мушакларида ноқулайлик пайдо қилиши эҳтимол.
Аммо томоқ оғриғининг кўп учрайдиган сабаблари бошқача:
вирус ёки бактерияли инфекция;
аллергия;
қуруқ ҳаво;
овоз пайларининг зўриқиши;
ошқозон кислотасининг юқорига чиқиши;
тутун ва бошқа қўзғатувчилар.
Шунинг учун томоқдаги оғриқни фақат «гапира олмаган сўзлар» билан изоҳлаш ҳақиқий касалликни эътибордан четда қолдириши мумкин.
Бўйин ва елкалар — назорат ҳамда масъулият юкими?
Стресс бўйин, жағ ва елка мушакларини таранглаштириши мумкин. Айниқса, компьютер олдида узоқ ўтирадиган, уйқуси етарли бўлмаган ёки доимий хавотирда юрадиган инсонларда бу кучлироқ сезилади.
Тиббий манбалар ортиқча стресснинг кенг тарқалган белгилари орасида мушак таранглиги, тана оғриғи, бўйин ва жағ қотишини кўрсатади.
Бироқ оғриққа қуйидагилар ҳам сабаб бўлиши мумкин:
нотўғри ўтириш;
телефонга узоқ эгилиб қараш;
оғир юк кўтариш;
жароҳат;
умуртқа ёки асаб муаммолари.
Демак, елкадаги оғирлик инсоннинг масъулиятдан чарчаганини эслатиши мумкин, аммо бу тиббий ташхис эмас.
Кўкрак қафаси — бостирилган ҳислар белгисими?
Қўрқув ва хавотир пайтида нафас тезлашиши, кўкрак мушаклари таранглашиши ва юрак уриши кучайиши мумкин. Баъзи одамлар буни кўкракда босим, сиқилиш ёки оғриқ сифатида ҳис қилади.
Стресс кўкракда оғриқ ва юрак уришининг тезлашишига сабаб бўлиши мумкинлиги NHS маълумотларида ҳам қайд этилган.
Аммо кўкрак оғриғини автоматик равишда ҳис-туйғуларга боғлаб бўлмайди. У юрак, ўпка, мушак, қовурға ёки ҳазм тизими билан боғлиқ жиддий ҳолат белгиси ҳам бўлиши мумкин.
Тўсатдан бошланган кучли кўкрак оғриғи, нафас қисиши, совуқ тер, бош айланиши ёки оғриқнинг қўл ва жағга тарқалиши шошилинч тиббий ёрдам талаб қилиши мумкин.
Ошқозон нега хавотирга тез жавоб беради?
Қорин ва ҳиссиётлар ўртасидаги боғлиқлик яхши ўрганилган. Мия ва овқат ҳазм қилиш тизими асаб ҳамда гормон сигналлари орқали узлуксиз алоқада бўлади.
Шу сабаб хавотир ёки стресс вақтида:
кўнгил айниши;
қоринда оғриқ;
дам бўлиш;
ич кетиши ёки қабзият;
иштаҳа ўзгариши кузатилиши мумкин.
WHO ва NHS стресс ошқозон ҳамда ичак муаммоларини келтириб чиқариши ёки кучайтириши мумкинлигини қайд этади.
Бу «қўрқув ошқозонда сақланади» дегани эмас. Аслида организмдаги стресс реакцияси ҳазм жараёнига таъсир қилади.
Бел оғриғи — пулдан қўрқиш белгисими?
Молиявий муаммолар инсон учун узоқ давом этувчи стресс манбаи бўлиши мумкин. Доимий хавотир мушак таранглигини ошириб, мавжуд оғриқни кучайтириши эҳтимол.
Аммо бел оғриғининг асосий сабаблари кўпинча жисмоний бўлади:
узоқ ўтириш;
нотўғри ҳаракат;
оғир юк кўтариш;
мушак ёки боғламларнинг зўриқиши;
кам ҳаракатланиш;
умуртқа дисклари ёки асаб билан боғлиқ муаммолар.
Молиявий ташвиш стрессни ошириши мумкин, аммо белдаги ҳар бир оғриқ «хавфсизлик ҳисси йўқлиги»ни англатмайди.
Жағ — ичга ютилган ғазабми?
Инсон стресс ёки ғазаб пайтида тишларини қаттиқ қисиши мумкин. Айримлар эса уйқуда билмаган ҳолда тишларини ғичирлатади.
Бу ҳолат:
жағда оғриқ;
эрталабки бош оғриғи;
юз мушакларининг таранглиги;
тишларнинг емирилиши;
жағ бўғимида шовқин пайдо бўлишига олиб келиши мумкин.
Стресснинг жисмоний белгилари қаторида жағ қотиши ва мушак таранглиги ҳам қайд этилган.
Бироқ жағдаги оғриқ стоматологик муаммо, бўғим касаллиги ёки тишларни нотўғри ёпиш билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.
Оёқлар — олдинга юришдан қўрқишми?
Хавотирга тушган инсон айрим жойлар ва вазиятлардан қочиши, камроқ ҳаракатланиши ёки уйдан чиқишга қийналиши мумкин. Лекин оёқдаги оғриқ ва кучсизликни рамзий маъно билан чеклаш нотўғри.
Оёқлардаги аломатларга:
қон айланиш муаммолари;
асаб сиқилиши;
бўғим касалликлари;
жароҳат;
витамин ёки минерал етишмаслиги;
жисмоний зўриқиш сабаб бўлиши мумкин.
Агар оёқда тўсатдан шиш, кучли оғриқ, қизариш, ҳиссизланиш ёки кучсизлик пайдо бўлса, шифокор кўриги зарур.
Нега бундай хариталар ишонарли туюлади?
Бундай тавсифлар кенг ва кўпчиликка мос келади. Масъулият, хавотир, пул муаммоси ёки айтилмай қолган гап деярли ҳар бир инсон ҳаётида учрайди.
Шунинг учун одам ўз оғриғи билан матндаги тавсиф ўртасида осон боғлиқлик топиши мумкин. Аммо ўхшашлик сабаб-оқибат муносабатини исботламайди.
Масалан, инсон бир вақтнинг ўзида ҳам ишдаги босимни, ҳам нотўғри ўтириш туфайли бўйин оғриғини бошдан кечириши мумкин. Бу икки ҳолат бир-бирини кучайтириши мумкин, лекин бири иккинчисининг ягона сабаби эмас.
Танани қандай тўғри «тинглаш» мумкин?
Танани тинглаш ҳар бир аломатдан яширин маъно қидириш эмас. Бу оғриқнинг қачон, қаерда ва қандай шароитда пайдо бўлаётганини кузатишдир.
Қуйидаги саволларни бериб кўринг:
аломат стресс кучайганда пайдо бўладими?
уйқу ва дам олишдан кейин камаядими?
ҳаракат ёки муайян ҳолат уни кучайтирадими?
овқатланиш билан боғлиқми?
қанча вақтдан бери давом этяпти?
кундалик ҳаётга халақит беряптими?
Стресс манбалари ва жисмоний белгиларни ёзиб бориш шахсий боғлиқликларни аниқлашга ёрдам бериши мумкин.
Нима қилиш фойдали?
Стресс билан боғлиқ енгил аломатларни камайтириш учун қуйидагилар ёрдам бериши мумкин:
мунтазам юриш ва жисмоний фаоллик;
етарли уйқу;
чуқур ва секин нафас олиш;
иш орасида қисқа танаффуслар;
кофеинни камайтириш;
яқинлар билан очиқ мулоқот;
релаксация ёки медитация;
заруратда психолог билан суҳбатлашиш.
Узоқ давом этган стресс соғлиққа салбий таъсир қилиши мумкин. Уни таниш ва соғлом усулда бошқариш муҳим.
Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак?
Қуйидаги ҳолатларда аломатни фақат «стресс» деб қабул қилмаслик керак:
оғриқ кучли ёки тобора кучаяётган бўлса;
бир неча ҳафта давомида ўтмаса;
иситма, ҳушдан кетиш ёки нафас қисиши бўлса;
қўл-оёқда кучсизлик ёки ҳиссизланиш пайдо бўлса;
тўсатдан кўкрак ёки қорин оғриғи бошланса;
тушунарсиз вазн йўқотиш кузатилса;
аломатлар уйқу ва кундалик фаолиятни жиддий бузса.
Ҳиссий ҳолат жисмоний оғриқни кучайтириши мумкин. Аммо бу оғриқ хаёлий дегани эмас — инсон ҳис қилаётган аломат ҳақиқий ва эътиборга лойиқ.
Асосий хулоса
Тана ҳис-туйғуларга жавоб беради, аммо у тайёр психологик луғат асосида ишламайди. Томоқ оғриғи ҳар доим айтилмай қолган сўздан, бел оғриғи пул ташвишидан ёки оёқдаги оғриқ келажакдан қўрқишдан келиб чиқмайди.
Стресс мушаклар, юрак, нафас ва ҳазм тизимига таъсир қилиши мумкин. Бироқ ҳар қандай доимий ёки кучли аломат жисмоний сабаблар нуқтаи назаридан ҳам баҳоланиши лозим.
Танангизни тингланг — аммо унинг сигналларини ижтимоий тармоқдаги расм эмас, шифокор, психолог ва ишончли тиббий маълумотлар билан бирга талқин қилинг.
Изоҳлар 0
…