His-tuyg‘ular va istaklarning moddiylashuvi qanday ro‘y beradi?
Inson biror narsani qattiq istasa, uni ko‘p tasavvur qilsa va hissiyot bilan qabul qilsa, vaqt o‘tib o‘sha istak hayotida voqelikka aylangandek tuyuladi. Shuning uchun ko‘pchilik bu jarayonni «fikrning moddiylashuvi» deb ataydi.
Ammo istaklar shunchaki xayol qilganimiz uchun emas, balki fikrlarimiz e’tibor, qaror, harakat va odatlarimizni o‘zgartirgani sabab amalga oshadi. Bu yerda sehrdan ko‘ra inson psixologiyasi va kundalik tanlovlarining roli kattaroq.
Istak avvalo e’tiborni boshqaradi
Miya bir vaqtning o‘zida atrofdagi barcha ma’lumotni to‘liq qabul qila olmaydi. Shuning uchun u inson uchun muhim deb hisoblangan narsalarni ajratib ko‘rsatadi.
Masalan, yangi avtomobil sotib olishni o‘ylay boshlagan odam ko‘chada aynan o‘sha modelni tez-tez uchratayotgandek bo‘ladi. Aslida mashinalar avval ham bor edi, ammo insonning e’tibori endi ularni ko‘ra boshladi.
Moliyaviy o‘sishni istagan kishi ham xuddi shu tarzda:
yangi ish imkoniyatlarini tezroq payqaydi;
foydali tanishuvlarga e’tibor beradi;
boshqalar daromadni qanday oshirayotganini kuzatadi;
avval ahamiyat bermagan g‘oyalarni jiddiy qabul qiladi.
Shunday qilib, istak tashqi dunyoni emas, avval inson nimani ko‘rishi va nimani muhim deb baholashini o‘zgartiradi.
His-tuyg‘u istakka kuch beradi
Oddiy fikr tez unutiladi. Kuchli hissiyot bilan bog‘langan fikr esa xotirada mustahkamroq saqlanadi va qarorlarga ko‘proq ta’sir qiladi.
Inson bir maqsadni tasavvur qilganda quvonch, ishonch yoki hayajonni his qilsa, ushbu maqsad unga muhimroq ko‘rina boshlaydi. Natijada u harakat qilish uchun ko‘proq kuch topishi mumkin.
Biroq bu yerda muhim farq bor:
Hissiyot maqsadni amalga oshirmaydi, lekin insonni maqsad sari harakat qilishga undaydi.
Faqat xayol qilish vaqtincha yaxshi kayfiyat berishi mumkin. Ammo hissiyot reja, intizom va amaliy qadamlar bilan birlashsagina natija paydo bo‘ladi.
O‘zimiz haqimizdagi tasavvur qarorlarga ta’sir qiladi
Inson o‘zini kim deb bilishi uning harakatlarini belgilaydi.
«Men bunday ishni qila olmayman», deb ishongan kishi imkoniyat paydo bo‘lganda ham orqaga chekinishi mumkin. «Men o‘rgana olaman», degan inson esa xato qilsa ham harakatni davom ettiradi.
Shuning uchun istaklarning amalga oshishida ichki muloqot muhim:
«Mening qo‘limdan kelmaydi» degan fikr harakatni cheklaydi;
«Hali bilmayman, lekin o‘rganaman» degan fikr yangi yo‘l ochadi;
«Menga imkoniyat berilmaydi» degan qarash faollikni pasaytiradi;
«Imkoniyatni o‘zim yaratishim mumkin» degan ishonch tashabbusni kuchaytiradi.
Inson o‘zini qanday tasavvur qilsa, odatda shu obrazga mos qarorlar qabul qila boshlaydi.
Fikr qanday qilib natijaga aylanadi?
Istakning «moddiylashuvi»ni quyidagi zanjir orqali tushuntirish mumkin:
Istak → e’tibor → hissiyot → qaror → harakat → odat → natija
Masalan, inson sog‘lom bo‘lishni istaydi.
Avvaliga u sog‘lom turmush haqida ko‘proq o‘ylaydi. Keyin ovqatlanishi, uyqusi va harakatsizligini kuzata boshlaydi. Sport zaliga yoziladi yoki har kuni sayr qilishni boshlaydi. Bu harakatlar takrorlanib odatga aylanadi. Bir necha oydan keyin vazn, kayfiyat va jismoniy holatda o‘zgarish paydo bo‘ladi.
Tashqaridan qaraganda orzu amalga oshgandek ko‘rinadi. Aslida esa natija yuzlab kichik qarorlarning yig‘indisidir.
Vizualizatsiya qachon foyda beradi?
Maqsadni tasavvur qilish insonga yo‘nalish berishi mumkin. Lekin faqat yakuniy natijani ko‘z oldiga keltirish har doim ham yetarli emas.
Masalan, o‘zini boy, mashhur yoki muvaffaqiyatli holda tasavvur qilish yoqimli. Ammo inson jarayonni — mehnat, rad javoblari, xatolar, qiyin qarorlar va intizomni tasavvur qilmasa, birinchi to‘siqda to‘xtab qolishi mumkin.
Samarali vizualizatsiya ikki qismdan iborat:
Natijani tasavvur qilish — qayerga borayotganingizni anglash uchun.
Jarayonni tasavvur qilish — u yerga qanday yetib borishni tushunish uchun.
Ya’ni «men maqsadga erishdim» degan manzara bilan birga, «men bugun qaysi ishni bajaraman?» degan savol ham bo‘lishi kerak.
Nega ba’zi istaklar amalga oshmaydi?
Har bir istakning amalga oshishi faqat insonning fikriga bog‘liq emas. Tashqi sharoit, vaqt, resurs, sog‘liq, boshqa odamlarning qarorlari va tasodifiy holatlar ham ta’sir qiladi.
Istaklar quyidagi sabablarga ko‘ra natija bermasligi mumkin:
maqsad juda umumiy belgilangan;
harakat rejasi tuzilmagan;
inson natijani xohlaydi, ammo jarayonga tayyor emas;
maqsad shaxsiy qadriyatlarga mos kelmaydi;
birinchi qiyinchilikdan keyin harakat to‘xtaydi;
boshqarib bo‘lmaydigan tashqi omillar paydo bo‘ladi.
Shuning uchun amalga oshmagan har bir orzuni «noto‘g‘ri o‘yladim» deb tushuntirish adolatsiz. Ayrim natijalar inson nazoratidan tashqarida bo‘ladi.
Salbiy fikrlar ham «moddiylashadimi»?
Salbiy fikrning o‘zi voqeani avtomatik ravishda chaqirib kelmaydi. Lekin uzoq davom etgan qo‘rquv va ishonchsizlik insonning xatti-harakatini o‘zgartirishi mumkin.
Masalan, «men baribir muvaffaqiyatsizlikka uchrayman» deb o‘ylaydigan inson:
imkoniyatdan voz kechishi;
muzokaralarda ishonchsiz ko‘rinishi;
tez taslim bo‘lishi;
xato qilishdan qo‘rqib harakat qilmasligi mumkin.
Oxir-oqibat u qo‘rqqan natija yuz berishi ehtimoli ortadi. Bu sirli kuch emas, balki fikrning xulq-atvorga ta’siridir.
Biroq salbiy hissiyotlarni butunlay yo‘qotish shart emas. Qo‘rquv ba’zan xavfdan ogohlantiradi, xavotir esa tayyorgarlik ko‘rishga undaydi. Muhimi, ular qarorlarni to‘liq boshqarib olmasligi kerak.
Istakni voqelikka yaqinlashtirishning amaliy yo‘li
Avvalo istakni aniq maqsadga aylantirish lozim. «Ko‘p pul topmoqchiman» degan fikr o‘rniga «bir yil ichida oylik daromadimni 30 foizga oshirish uchun yangi malaka o‘rganaman» kabi aniq maqsad samaraliroq.
Keyin maqsadni kichik harakatlarga bo‘lish kerak:
bugun nima qilish mumkin;
bir haftada qanday natija kutilmoqda;
qaysi bilim yoki resurs yetishmayapti;
qanday to‘siqlar paydo bo‘lishi mumkin;
natijani qanday o‘lchash mumkin.
Istak insonni ilhomlantiradi. Reja yo‘lni ko‘rsatadi. Odat esa natijani yaratadi.
His-tuyg‘u — yo‘nalish, harakat esa mexanizm
Insonning his-tuyg‘ulari va istaklari hayotga ta’sir qiladi. Ammo bu jarayon fikrning to‘g‘ridan to‘g‘ri voqelikka aylanishi orqali emas, balki e’tibor, qaror va harakatlar zanjiri orqali ro‘y beradi.
Ijobiy fikrlash imkoniyatlarni ko‘rishga yordam beradi. Ishonch harakatni boshlashga kuch beradi. Intizom esa insonni natijaga olib boradi.
Shuning uchun istaklarning haqiqiy «moddiylashuv formulasi» quyidagicha:
Aniq istak + kuchli ma’no + real reja + muntazam harakat + sabr.
Xayol yo‘lni boshlaydi, ammo manzilga qadamlar olib boradi.
Izohlar 0
…