Tana his-tuyg‘ularni qayerda «saqlaydi»? Ilm nima deydi?

Bo‘yindagi taranglik — ortiqcha mas’uliyatdan, bel og‘rig‘i — qo‘llab-quvvatlash yetishmasligidan, qorindagi bezovtalik esa qo‘rquvdan paydo bo‘ladimi? Ijtimoiy tarmoqlarda his-tuyg‘ularni tananing muayyan qismlariga bog‘laydigan xaritalar tez-tez uchraydi.

Ularda haqiqatga yaqin jihat bor: stress va kuchli hissiyotlar tanamizda haqiqiy jismoniy belgilarni keltirib chiqarishi mumkin. Ammo «qayg‘u orqaning yuqori qismida, qo‘rquv qorinda saqlanadi» kabi qat’iy taqsimotlar ilmiy tashxis hisoblanmaydi.

Tana his-tuyg‘ularni haqiqatan saqlaydimi?

His-tuyg‘ular mushak, suyak yoki boshqa to‘qimalarda alohida fayl kabi saqlanib qolmaydi. Xotira va emotsional tajriba miya hamda asab tizimi faoliyati bilan bog‘liq.

Shunga qaramay, inson biror hisni boshdan kechirganda butun organizm reaksiya qiladi:

• yurak urishi tezlashishi mumkin;

• nafas olish o‘zgaradi;

• mushaklar taranglashadi;

• qorin-ichak faoliyati buzilishi mumkin;

• terlash, titrash yoki og‘riq paydo bo‘ladi;

• uyqu va ishtaha o‘zgaradi.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti stress insonning ham ruhiy, ham jismoniy holatiga ta’sir qilib, bosh og‘rig‘i, tanadagi og‘riqlar, me’da bezovtaligi va uyqu muammolarini keltirib chiqarishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Demak, tana hissiyotlarga javob beradi. Lekin har bir emotsiyaning faqat bitta aniq «manzili» bor, degan qarash isbotlanmagan.

Nega bo‘yin va yelkalar taranglashadi?

Qiyin vaziyatda organizm xavfga tayyorlanadi. Asab tizimi mushaklarni taranglashtiradi, inson esa sezmagan holda yelkasini ko‘tarib, jag‘ini qisib yoki uzoq vaqt bir holatda o‘tirishi mumkin.

Shu sabab stress paytida:

• bo‘yin qotishi;

• yelkada og‘irlik;

• jag‘ tarangligi;

• bosh og‘rig‘i;

• harakatda noqulaylik kuzatilishi mumkin.

Tibbiy manbalar ham kuchli stress mushak tarangligi, bo‘yin qotishi va turli og‘riqlarni keltirib chiqarishini qayd etadi.

Biroq bo‘yin og‘rig‘i har doim «ortiqcha mas’uliyat» belgisi emas. U noto‘g‘ri o‘tirish, mushak zo‘riqishi, jarohat, umurtqa yoki asab bilan bog‘liq muammolardan ham kelib chiqishi mumkin.

Orqaning yuqori qismi — aytilmagan qayg‘u belgisimi?

Qayg‘u, xavotir yoki ruhiy bosim insonning gavda tutishiga ta’sir qilishi mumkin. Odam yelkasini oldinga egib yurishi, kam harakatlanishi yoki mushaklarini uzoq vaqt tarang holda ushlab turishi ehtimol.

Bu orqaning yuqori qismida:

• og‘irlik;

• mushak qotishi;

• kuraklar orasida og‘riq;

• harakat cheklanishini kuchaytirishi mumkin.

Ammo «orqaning yuqori qismida ifoda etilmagan qayg‘u saqlanadi» degan fikrni tasdiqlaydigan ishonchli tibbiy qoida yo‘q.

Hissiy holat og‘riqni kuchaytirishi mumkin, lekin og‘riqning joylashuvi qaysi emotsiya bosib qo‘yilganini aniqlab bermaydi.

Orqaning o‘rta qismidagi og‘riq nimani anglatadi?

Stress paytida inson nafasini yuzaki olishi, mushaklarini qisishi va bir holatda uzoq o‘tirishi mumkin. Bu orqaning o‘rta qismida taranglik paydo bo‘lishiga sharoit yaratadi.

Biroq mazkur og‘riqqa:

• jismoniy zo‘riqish;

• noto‘g‘ri gavda holati;

• mushak yoki bog‘lamlarning cho‘zilishi;

• kam harakatlanish;

• umurtqa bilan bog‘liq holatlar ham sabab bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun orqa og‘rig‘ini faqat xavotir yoki «ichki bosim» bilan izohlash to‘g‘ri emas. Ruhiy holat va jismoniy omillar bir vaqtda ta’sir qilishi mumkin.

Bel og‘rig‘i — ishonchsizlik belgisi emas

Ommabop psixologik xaritalarda bel og‘rig‘i ko‘pincha moliyaviy xavotir, qo‘llab-quvvatlash yetishmasligi yoki o‘ziga ishonchsizlik bilan bog‘lanadi.

Bunday holatlarda stress og‘riqni kuchaytirishi mumkinligi rost. Lekin bel og‘rig‘ining juda ko‘p jismoniy sabablari bor:

• og‘ir narsa ko‘tarish;

• keskin harakat;

• mushak zo‘riqishi;

• uzoq o‘tirish;

• kamharakat turmush tarzi;

• umurtqa disklari yoki asablarga bog‘liq muammolar.

Shu sabab «belingiz og‘risa, demak sizga madad yetishmayapti» degan xulosa odamni haqiqiy tibbiy sababni tekshirishdan chalg‘itishi mumkin.

Nega xavotir qorinda seziladi?

Qorin va his-tuyg‘ular o‘rtasidagi aloqa boshqa da’volarga nisbatan ancha yaxshi o‘rganilgan.

Miya va ovqat hazm qilish tizimi asab, gormon, immun va metabolik signallar orqali ikki tomonlama muloqot qiladi. Bu tizim «ichak–miya o‘qi» deb ataladi. Stress ichak harakati, sezgirligi va hazm jarayoniga ta’sir qilishi mumkin.

Shuning uchun xavotir paytida:

• qorin og‘rishi;

• ko‘ngil aynishi;

• dam bo‘lish;

• ich ketishi yoki qabziyat;

• ishtaha o‘zgarishi;

• «qorinda kapalak uchishi» hissi paydo bo‘lishi mumkin.

Ichaklar va miya o‘rtasida gormon hamda asab signallari uzluksiz almashib turadi. Stress ushbu signallarni o‘zgartirib, ayniqsa ichak ta’sirchanligi yuqori odamlarda alomatlarni kuchaytirishi mumkin.

Biroq bu «qo‘rquv qorinda saqlanadi» degani emas. To‘g‘rirog‘i, qo‘rquv va stress organizmning hazm tizimiga ta’sir qiluvchi fiziologik reaksiyani ishga tushiradi.

Tos va sonlarda «energetik to‘siqlar» bo‘ladimi?

Tos va son sohasida bostirilgan hislar yoki «energetik bloklar» to‘planishi haqidagi da’volarni tasdiqlovchi yetarli ilmiy dalil mavjud emas.

Ushbu sohadagi og‘riq yoki taranglik:

• mushaklar zo‘riqishi;

• bo‘g‘im muammosi;

• asab siqilishi;

• jarohat;

• uzoq o‘tirish;

• jismoniy faollikning kamligi kabi turli sabablarga ega bo‘lishi mumkin.

Stress butun tanada mushak tarangligini kuchaytirishi mumkin. Ammo og‘riqning aynan tosda paydo bo‘lishi «ijodkorlik bostirilgani» yoki «o‘tmish qo‘yib yuborilmagani»ni isbotlamaydi.

Ilmiy «tana xaritalari» nima ko‘rsatgan?

Odamlar turli hislarni tananing ayrim joylarida ko‘proq sezishini ko‘rsatgan tadqiqotlar bor. Ilmiy sharhlarda bosh, yuz, tomoq va ko‘krak sohalari emotsional hislar bilan bog‘liq ravishda eng ko‘p tilga olingan.

Ammo tadqiqotchilar mavjud ishlar orasida subyektiv hislar bilan bir vaqtda butun tanadagi obyektiv fiziologik o‘zgarishlarni to‘liq o‘lchagan «oltin standart» tadqiqot topilmaganini ta’kidlaydi. Ko‘p natijalar odamlarning o‘z hislarini qaysi joyda sezgani haqidagi shaxsiy javoblariga asoslangan.

Shu sabab «g‘azab — jigarda», «qayg‘u — o‘pkada», «ishonchsizlik — belda» kabi qat’iy jadvallar ilmiy tashxis vositasi emas.

Tanani tinglash baribir foydali

Tanani tinglash deganda har bir og‘riqdan ramziy ma’no qidirish emas, balki alomatlar qachon va qanday sharoitda paydo bo‘lishini kuzatish tushuniladi.

Masalan, o‘zingizdan so‘rash mumkin:

• og‘riq ishdagi bosim kuchayganda paydo bo‘ladimi?

• uyqu kamayganda taranglik ortadimi?

• uzoq o‘tirish yoki telefon ishlatishdan keyin boshlanadimi?

• dam olish va harakatdan keyin kamayadimi?

• muayyan ovqatlar qorin alomatlarini kuchaytiradimi?

Kundalik yuritish jismoniy alomatlar, kayfiyat, uyqu, ovqatlanish va stress o‘rtasidagi shaxsiy bog‘liqlikni aniqlashga yordam berishi mumkin.

Stress tanani qiynayotganda nima qilish mumkin?

Yengil stress va taranglikni kamaytirish uchun quyidagi usullar yordam berishi mumkin:

• muntazam jismoniy faollik;

• uyqu tartibini tiklash;

• sog‘lom va muntazam ovqatlanish;

• chuqur nafas olish mashqlari;

• meditatsiya yoki ongli diqqat amaliyoti;

• kofeinni ortiqcha iste’mol qilmaslik;

• yaqinlar bilan muloqot qilish;

• stress manbalarini yozib borish.

AQSH Milliy ruhiy salomatlik instituti stressni boshqarish uchun jismoniy faollik, muntazam uyqu, sog‘lom ovqatlanish, nafas va relaksatsiya mashqlari hamda yaqinlar bilan aloqani tavsiya qiladi.

Agar xavotir yoki stress kundalik hayotga xalaqit bersa, doimiy bo‘lib qolsa yoki insonni odatiy ishlardan qochishga majbur qilsa, psixolog, psixoterapevt yoki shifokor bilan maslahatlashish zarur.

Qachon og‘riqni «stress» deb qo‘ya qolmaslik kerak?

Doimiy yoki kuchli og‘riqni faqat hissiyotlarga bog‘lab qo‘yish xavfli. Quyidagi holatlarda tibbiy ko‘rik zarur:

• og‘riq bir necha haftada o‘tmasa yoki kuchaysa;

• jarohat yoki yiqilishdan keyin boshlansa;

• qo‘l yoki oyoqda kuchsizlik, uvishish yoki sanchish paydo bo‘lsa;

• isitma yoki tushunarsiz vazn yo‘qotish kuzatilsa;

• og‘riq tunda kuchaysa;

• siydik yoki ichakni nazorat qilishda yangi muammo paydo bo‘lsa.

Ayniqsa, bel og‘rig‘i bilan birga ikki oyoqda kuchsizlik, jinsiy a’zolar yoki orqa chiqaruv yo‘li atrofida hissizlanish, siydik va ichak nazoratining o‘zgarishi kuzatilsa, shoshilinch tibbiy yordam talab qilinadi.

Asosiy xulosa

Tana his-tuyg‘ularni muayyan a’zolarda so‘zma-so‘z «saqlamaydi». Ammo miya, asab tizimi, mushaklar, yurak va hazm tizimi o‘zaro bog‘langani uchun stress jismoniy alomatlar orqali namoyon bo‘lishi mumkin.

Bo‘yin tarangligi, bel og‘rig‘i yoki qorin bezovtaligi ruhiy bosim bilan kuchayishi ehtimol. Lekin ularni tayyor psixologik xarita orqali talqin qilish emas, jismoniy va ruhiy omillarni birgalikda baholash to‘g‘riroq.

Tanani tinglash muhim. Ammo uning har bir signaliga sirli ma’no berishdan ko‘ra, o‘z vaqtida dam olish, stressni boshqarish va zarur holatda mutaxassisga murojaat qilish ancha foydali.