Qarzdorlik evaziga olingan mulklar bo‘yicha katta yangilik joriy etildi

Foto: sangzor.uz

O‘zbekistonda kredit qarzdorligini undirish va muammoli aktivlarni qayta iqtisodiy muomalaga chiqarish tizimida tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Prezidentning yangi farmoni bilan sudga murojaat qilmasdan, qarzdorlikni o‘zaro kelishuv asosida undirishni rag‘batlantirish maqsadida tijorat banklari, ular qoshidagi investitsiya kompaniyalari va ko‘chmas mulk xaridorlari uchun misli ko‘rilmagan soliq imtiyozlari paketi tasdiqlandi. Endilikda banklarga qarz evaziga ixtiyoriy topshirilgan mol-mulkni bozor bahosida to‘g‘ridan to‘g‘ri sotish, shuningdek, sud va Majburiy ijro byurosi (MIB) cheklovlarini chetlab o‘tib rasmiylashtirish bo‘yicha keng vakolatlar berilmoqda. Xo‘sh, kimlar qaysi soliqlardan ozod qilinadi, bo‘lib-bo‘lib to‘lashda QQS qanday hisoblanadi va bu islohot ko‘chmas mulk bozoriga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Maqola oxirida esa asosiy intriga — notariuslarga berilgan noyob huquqlar, aktivlarni muomalaga qaytarish mexanizmi va qarorning to‘liq mohiyati bo‘yicha barcha tafsilotlarni ma’lum qilamiz.

2030 yilgacha soliq ta’tillari: Kimlar va qanday imtiyozlarga ega bo‘ladi?

Yangi hujjatga muvofiq, 2030 yil 1 yanvarga qadar qarz evaziga qabul qilingan obyektlarga nisbatan qator moliyaviy yengilliklar amal qiladi:

• Banklar uchun 6 oylik imtiyoz: Qarzdorlik evaziga ko‘chmas mulk obyektlarini o‘z balansiga qabul qilib olgan tijorat banklari mol-mulk va yer solig‘ini to‘lashdan 6 oy muddatga ozod etiladi;

• Investitsiya kompaniyalariga 1 yillik muddat: Banklar muassisligida tashkil etilgan investitsiya kompaniyalari balansiga olingan mulklar uchun ushbu imtiyoz qabul qilingan kundan boshlab 12 oy davomida kuchda bo‘ladi;

• Xaridorlarni rag‘batlantirish: Mazkur ko‘chmas mulklarning to‘liq qiymatini to‘lab sotib olgan yangi egalari ham 12 oy muddatga mol-mulk va yer solig‘idan to‘liq ozod qilinadi;

• Biznes uchun QQS yengilligi: Agar yuridik shaxs qarzini yopish uchun mulkini ixtiyoriy topshirish to‘g‘risida shartnoma imzolasa, ushbu korxona ushbu bitim bo‘yicha qo‘shilgan qiymat solig‘ini (QQS) to‘lamaydi;

• Marjadan QQS hisoblash: Bank mol-mulkni 1 yildan ortiq muddatga bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan sotganda, QQS mulkning umumiy bahosidan emas, faqat sotish qiymati bilan balans qiymati o‘rtasidagi ijobiy farqdan (marjadan) hisoblanadi.

«Qarz evaziga olingan ko‘chmas mulk uzoq vaqt davomida bank balansida 'muzlab' yotmasligi kerak. Soliq imtiyozlari bu aktivlarni tezroq bozorga qaytarishning eng samarali vositasidir», — deya ta’kidlanmoqda iqtisodiy sharhlarda.

To‘g‘ridan to‘g‘ri sotuvlar va MIB taqiqlarini chetlab o‘tish tartibi

Qarzdorlikni suddan tashqari tartibda tezkor hal qilish uchun davlat ishtirokidagi banklarga qo‘shimcha qulayliklar yaratilmoqda:

• Mol-mulkni bozor qiymatida to‘g‘ridan to‘g‘ri sotish: Ixtiyoriy topshirilgan mulklarni ortiqcha byurokratiyasiz, to‘g‘ridan to‘g‘ri bozor bahosida kreditga, lizingga yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash shartlari asosida sotishga rasman ruxsat berildi;

• Notariuslarga berilgan favqulodda vakolat: Agar qarzdorning soliqlar yoki majburiy to‘lovlar bo‘yicha qarzlari sababli mulkka soliq organlari yoxud Majburiy ijro byurosi (MIB) tomonidan taqiq qo‘yilgan bo‘lsa ham, mulk bankka berilayotganda notariuslar bitimlarni erkin tasdiqlay oladi;

• Kadastr ro‘yxatidan o‘tkazish: Kadastr agentligi ushbu toifadagi ko‘chmas mulklarga bo‘lgan huquqlarni muammosiz davlat ro‘yxatidan o‘tkazib beradi;

• DAVAdagi aktivlarni qaytarib olish: Banklar tomonidan Davlat aktivlarini boshqarish agentligiga realizatsiya uchun berilgan mulk yoki ulushlar 1 yil ichida sotilmasa, bank so‘rovi bilan qayta balansga qaytarib olinadi.

Milliy iqtisodiyotga kutilayotgan ta’sir

Ko‘pchilik tadbirkorlar va moliya mutaxassislarini qiziqtirgan eng muhim masala — mazkur yangi mexanizmning amaliy foydasi va bozorga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siridir. Eng muhim xulosa shundaki, sud jarayonlari yillab cho‘zilishi va og‘ir boj to‘lovlari tufayli avvallari «muzlab» yotgan yuzlab milliard so‘mlik garov mulklari endilikda bir necha hafta ichida muomalaga chiqariladi. Bu chora banklarning muammoli kreditlar (NPL) ulushini keskin kamaytirishga, biznes subyektlarini sud xarajatlaridan qutqarib qolishga hamda ko‘chmas mulk bozorida taklif va investitsiya faolligini oshirishga xizmat qiladi.

Sizningcha, qarz evaziga olingan mol-mulklarni sudsiz va to‘g‘ridan to‘g‘ri sotish amaliyoti kredit oluvchi tadbirkorlar uchun qulaylik yaratadimi yoki banklarning ta’sirini haddan tashqari oshirib yuboradimi? Bo‘lib-bo‘lib to‘lash va soliq imtiyozlari ko‘chmas mulk narxlariga qanday ta’sir ko‘rsatadi deb o‘ylaysiz? O‘z fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va ushbu muhim iqtisodiy yangilikni hamkasblaringiz hamda tadbirkor do‘stlaringizga ulashing!