Davlat muassasalari faoliyatiga keskin cheklov: Yangi muassasalar tashkil etish taqiqlanadi

O‘zbekistonda iqtisodiyotda davlat ishtirokini qisqartirish, sog‘lom raqobat muhitini kuchaytirish va xususiy sektorning erkin faoliyat yuritishini ta’minlash maqsadida navbatdagi keng ko‘lamli islohotlar davri boshlandi. Prezidentning yangi tasdiqlangan farmoni bilan tijorat yo‘nalishida faoliyat yurituvchi davlat muassasalarini tubdan qayta tashkil etish va raqobat mavjud tarmoqlarda yangi muassasalar ochilishiga qat’iy cheklov qo‘yish belgilandi. Shu bilan birga, davlat korxonalari tarkibidagi nosohaviy aktivlar ommaviy savdolarga chiqariladi hamda tadbirkorlar uchun sun’iy intellekt yordamida tayyor investitsiya loyihalari ishlab chiqiladi. Xo‘sh, qaysi davlat tashkilotlari aksiyadorlik yoki mas’uliyati cheklangan jamiyatlarga aylantiriladi, kimlarga cheklovlar taalluqli emas va xususiylashtirishda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda? Maqola oxirida esa asosiy intriga — 1 oktyabrdan kuchga kiruvchi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha yangi talablar va hujjatning barcha tafsilotlarini ma’lum qilamiz.

Tijoratchi muassasalarga yakun va yangi taqiqlar

Davlat boshqaruvini ixchamlashtirish va bozorda monopoliyaga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida qator majburiy talablar kiritilmoqda:

• 2026 yil 1 dekabrgacha bo‘lgan muddat: Tijorat faoliyati bilan shug‘ullanib kelayotgan barcha davlat muassasalari belgilangan muddatga qadar to‘liq xo‘jalik jamiyatlariga (MCHJ yoki AJ) aylantirilishi shart;

• Istisno toifalar: Faqat davlat boshqaruvi, ijtimoiy-madaniy sohalar yoki tijoratchilikdan iborat bo‘lmagan vazifalarni bajaradigan davlat tashkilotlari avvalgi maqomida qoladi;

• Yangi muassasalar ochishga taqiq: Raqobat muhiti mavjud bo‘lgan har qanday sohada Davlat budjetidan mablag‘ olmaydigan yangi davlat muassasalarini tashkil etish rasman ta’qiqlanadi (mudofaa, davlat xavfsizligi va Prezident qarorlarida ko‘rsatilgan holatlar bundan mustasno);

• Nosohaviy muassasalar savdoga: Davlat ishtirokidagi yirik korxonalar tizimida muassasa ko‘rinishida faoliyat olib borayotgan barcha nosohaviy tashkilotlar tizimdan chiqarilib, xo‘jalik jamiyatlariga aylantirilgan holda ommaviy auksionlarga qo‘yiladi.

«Davlat biznes bilan raqobatlashmasligi kerak. Raqobat shakllangan sohalarda xususiy sektorga keng yo‘l ochilishi iqtisodiy samaradorlikning yagona kafolatidir», — deya ta’kidlamoqda iqtisodiy tahlilchilar.

Muhofaza zonalaridagi yerlar va sun’iy intellekt loyihalari

Islohotlar doirasida investorlar va mahalliy tadbirkorlarga qulay sharoitlar yaratish nazarda tutilgan:

• Muhofaza zonalaridagi yerlarni xususiylashtirish: Agar xususiylashtirilayotgan obyektga tegishli yer maydonining bir qismi yo‘llar yoki muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari muhofaza zonasiga tushib qolgan bo‘lsa, endilikda bu to‘siq bo‘lmaydi — yerning xavfsiz zonadan tashqaridagi qismini mulk sifatida xususiylashtirishga to‘liq ruxsat etiladi;

• Sun’iy intellektli «loyihalar fabrikasi»: Davlat ulushi mavjud tijorat banklari tumanlardagi tadbirkorlarga sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda tayyor biznes takliflarini taqdim etadi. Ushbu biznes tashabbuslar, birinchi navbatda, savdoga chiqarilgan bo‘sh davlat mulki va yer uchastkalari negizida hayotga tatbiq etiladi.

1 oktyabrdan boshlanuvchi qat’iy nazorat

Ko‘pchilik moliya mutaxassislari va bozor ishtirokchilarini qiziqtirgan eng muhim masala — davlat ulushiga ega korxonalarning shaffofligini oshirish mexanizmidir. Eng muhim xulosa shundaki, 2026 yil 1 oktyabrdan boshlab ustav kapitalida davlat ulushi 50 foizdan ortiq bo‘lgan yuridik shaxslar, shuningdek, ularning ulushi 50 foizdan ortiqni tashkil etuvchi sho‘ba korxonalarga tegishli qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlar faqat Qimmatli qog‘ozlar markaziy depozitariysi tomonidan hisobga olinadi. Bu chora korporativ boshqaruvda korrupsiyaviy omillarni yo‘qotish va davlat aktivlarini noqonuniy chiqarib ketish xavfiga to‘liq chek qo‘yishga xizmat qiladi.

Sizningcha, tijorat bilan shug‘ullanuvchi davlat muassasalarining xususiylashtirilishi va bozordan chiqarilishi aholiga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatiga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Banklar tomonidan sun’iy intellekt yordamida taqdim etiladigan biznes loyihalar hududlarda tadbirkorlik rivojini jadallashtira oladimi? O‘z fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va ushbu muhim iqtisodiy yangilikni hamkasblaringiz hamda tadbirkorlarga ulashing!