NASA astronomlari koinotda «shirin paxta» kabi yumshoq sayyoralarni kashf etdi

NASA agentligining TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) kosmik teleskopi yordamida olib borilgan tadqiqotlar natijasida fanga maʼlum boʻlgan eng gʻayritabiiy ekzo-sayyoralardan ikkitasi aniqlandi. TOI-791 b va TOI-791 c deb nomlangan ushbu obʼyektlar oʻzining ulkan hajmi va favqulodda past zichligi bilan olimlarni hayratga solmoqda. Ularning zichligi deyarli «shirin paxta» (saxarnaya vata) bilan teng ekani maʼlum boʻldi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Ushbu noyob sayyoralar Quyoshga oʻxshash TOI-791 yulduzi atrofida aylanadi. Mazkur tizim Yer sayyorasidan taxminan 1 113 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan. Dastlabki maʼlumotlar tranzit usuli, yaʼni sayyora yulduz diski oldidan oʻtayotganda yorugʻlikning pasayishini qayd etish orqali olindi. Keyingi tahlillar esa bu obʼyektlarning fizik xususiyatlari koinot haqidagi tasavvurlarni oʻzgartirib yuborishini koʻrsatdi.

Yupiter hajmidagi «havo sharlari»

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, TOI-791 b sayyorasi oʻz oʻlchamlariga koʻra Yupiter bilan deyarli bir xil, biroq uning massasi Quyosh tizimidagi eng yirik sayyoraning atigi 3 foizini tashkil etadi. Ikkinchi obʼyekt — TOI-791 c esa diametri boʻyicha hatto Yupitardan ham kattaroq, lekin uning massasi Yupiter massasining bor-yoʻgʻi 5,9 foiziga teng. Bunday koʻrsatkichlar mazkur sayyoralarni zamonaviy astronomiyadagi eng «siyrak» obʼyektlar qatoriga qoʻshadi.

NASA Ames tadqiqot markazi maʼlumotlariga koʻra, bunday obʼyektlarning mavjudligi sayyoralarning shakllanishi haqidagi mavjud nazariy modellarga zid keladi. Olimlar hozircha qanday qilib bunday kichik massaga ega gaz gigantlari ulkan atmosferani ushlab tura olishi mumkinligini tushuntirishga harakat qilmoqdalar. Bu kashfiyot koinotdagi gaz gigantlari biz oʻylagandan koʻra xilma-xil boʻlishi mumkinligini isbotlaydi.

Gravitatsion bogʻliqlik va orbital harakat

Sayyoralarning orbitalari ham oʻziga xos: TOI-791 b oʻz yulduzi atrofini 139 kunda, TOI-791 c esa 232 kunda toʻliq aylanib chiqadi. Bunday uzoq davom etadigan orbitalarni aniqlash murakkab jarayon boʻlib, uzoq vaqt davomida uzluksiz kuzatuvni talab qiladi. Tizimning yana bir diqqatga sazovor jihati shundaki, bu ikki gigant bir-biriga kuchli gravitatsion taʼsir oʻtkazadi.

Oksford universiteti tadqiqotchisi Jorj Dransfildning taʼkidlashicha, bitta yulduz atrofida bir vaqtning oʻzida ikkita «oʻta yumshoq» sayyoraning topilishi noyob hodisadir. Bu tizim sayyoralarning migratsiyasi va ularning evolyutsiyasini oʻrganish uchun oʻziga xos laboratoriya vazifasini oʻtaydi. Kelajakda ushbu sayyoralarning atmosferasi kimyoviy tarkibini oʻrganish orqali ularning qanday paydo boʻlgani haqida aniqroq xulosalar chiqarish rejalashtirilgan.

Hozirda olimlar TOI-791 tizimidagi bu gʻaroyib obʼyektlar orqali gaz gigantlarining barqarorlik chegaralarini qayta koʻrib chiqmoqdalar. Ushbu kashfiyot nafaqat astronomiya, balki umumiy fizika qonuniyatlarining ekzo-sayyoralar muhitida namoyon boʻlishi borasida yangi savollarni oʻrtaga tashlamoqda.