Miya siri: Umumiy anesteziya paytida ham gipokamp nutqni tahlil qilishi aniqlandi

Tibbiyot olamida uzoq vaqt davomida umumiy anesteziya ostidagi bemor tashqi olamdan butunlay uziladi va uning ongi tashqi signallarni qayta ishlashni toʻxtatadi, deb hisoblanib kelingan. Biroq, AQSHdagi Beylor tibbiyot kolleji olimlari tomonidan oʻtkazilgan yangi tadqiqot ushbu qarashlarni oʻzgartirib yubordi. Nature jurnalida eʼlon qilingan ilmiy ishga koʻra, inson miyasining xotira uchun masʼul qismi — gipokamp chuqur narkoz holatida ham nutqni tahlil qilishda va soʻzlarni bashorat qilishda davom etadi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Neyroxirurg Samir Sheth boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi operatsiya jarayonida boʻlgan yetti nafar bemorning miya faoliyatini kuzatishdi. Buning uchun ilk bor inson gipokampida Neuropixels deb nomlanuvchi yuqori aniqlikdagi mikrochiplardan foydalanildi. Ushbu texnologiya yuzlab alohida neyronlarning signallarini bir vaqtning oʻzida va misli koʻrilmagan aniqlikda oʻqish imkonini berdi. Bemorlar propofol preparati taʼsirida chuqur anesteziya holatida boʻlishiga qaramay, ularning miyasi murakkab hisob-kitoblarni amalga oshirayotgani maʼlum boʻldi.

Neyronlar nutqni qanday qayta ishlaydi?

Tajriba davomida anesteziya ostidagi bemorlarga qisqa hikoyalar oʻqib berildi. Natijalar hayratlanarli boʻldi: gipokamp neyronlari nafaqat tovushga munosabat bildirdi, balki grammatik kategoriyalarni — ot, feʼl va sifatlarni bir-biridan farqladi. Eng muhimi, miya xuddi hushyor holatdagidek, jumlada keladigan keyingi soʻzni ehtimollik asosida bashorat qilish (predictive coding) mexanizmini ishga tushirdi.

Olimlarning taʼkidlashicha, bu jarayon zamonaviy sunʼiy intellekt tizimlari, xususan LLM (Katta til modellari) ish prinsipiga juda oʻxshash. ChatGPT kabi modellar oldingi kontekstga tayanib keyingi soʻzni qanday generatsiya qilsa, narkoz ostidagi inson miyasi ham nutq davomini xuddi shunday bashorat qilgan. Bu kashfiyot neyrobiologiya va sunʼiy intellekt sohalari oʻrtasida umumiy tushunchalar shakllanishiga xizmat qilishi mumkin.

Kelajakdagi imkoniyatlar va cheklovlar

Tadqiqotning amaliy ahamiyati juda yuqori deb baholanmoqda. Gipokampdan olingan bunday signallar kelajakda nutq markazlari shikastlangan yoki insultni boshdan kechirgan bemorlar uchun neyroprotezlar yaratishda qoʻl kelishi mumkin. Yaʼni, miya faoliyatini tahlil qilish orqali insonning aytmoqchi boʻlgan soʻzlarini texnologiyalar yordamida tiklash imkoniyati tugʻiladi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, tadqiqotchilar natijalarni talqin qilishda ehtiyotkorlikka ham chaqirishmoqda. Hozircha bu hodisa faqat propofol anesteziyasi ostida kuzatilgan. Ushbu jarayon tabiiy uyqu yoki koma holatida ham takrorlanadimi yoki yoʻqmi, hozircha nomaʼlum. Shuningdek, tajriba faqat gipokamp bilan cheklangani sababli, miyaning boshqa qismlari bu jarayonda qanchalik ishtirok etishi qoʻshimcha oʻrganishni talab qiladi.

Shunga qaramay, ushbu kashfiyot inson ongining murakkabligi va miyaning hatto eng ogʻir holatlarda ham axborotni qayta ishlash qobiliyatini saqlab qolishini isbotlovchi muhim qadam boʻldi.