Xoking nurlanishi siri: Olimlar qora tuynuklar bugʻlanishining yangi mexanizmini kashf etdi

Zamonaviy fizikaning eng murakkab va bahsli nazariyalaridan biri boʻlgan Xoking nurlanishi boʻyicha olib borilayotgan izlanishlarda muhim burilish yuz berdi. Germaniya, Meksika va Isroil olimlaridan iborat xalqaro guruh qora tuynuklarning energiya chiqarish mexanizmini tushuntirib beruvchi kutilmagan va ancha sodda modelni taqdim etdi. Ushbu kashfiyot koinotdagi eng sirli obʼyektlarning evolyutsiyasini tushunishda yangi davrni ochishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Stiven Xoking tomonidan 1974-yilda ilgari surilgan nazariyaga koʻra, qora tuynuklar mutlaqo "yutuvchi" obʼyektlar emas. Ular kvant effektlari tufayli juda zaif issiqlik nurlanishini tarqatadi va vaqt oʻtishi bilan massasini yoʻqotib, bugʻlanib ketadi. Biroq, real koinot sharoitida bu nurlanishni qayd etish imkonsiz, chunki u kosmik fon shovqinlari orasida yoʻqolib ketadi. Shu sababli, tadqiqotchilar laboratoriya sharoitida qora tuynuklarning optik analoglarini yaratishga eʼtibor qaratishmoqda.

Laboratoriya sharoitidagi "qora tuynuk"

Paderborn universiteti (Germaniya) va Veytsman instituti (Isroil) fiziklari chiziqli boʻlmagan yorugʻlik oʻtkazgichlariga asoslangan maxsus optik tizimdan foydalanishdi. Ushbu qurilma qora tuynukning voqealar gorizontini — hech narsa, hatto yorugʻlik ham qaytib chiqa olmaydigan chegarani modellashtirish imkonini berdi. Tajribalar davomida olimlar Xoking nurlanishining paydo boʻlish jarayoni ilgari taxmin qilinganidan ancha sodda ekanini aniqlashdi.

Avvalgi nazariyalar ushbu nurlanishni bir nechta murakkab kvant jarayonlarining zanjiri sifatida tasvirlar edi. Yangi tadqiqot esa nurlanish va tizimning oʻzi oʻrtasidagi teskari aloqa mexanizmi asosiy rol oʻynashini koʻrsatdi. Tadqiqot rahbari Lorenzo M. Procopio taʼkidlashicha, ushbu yangi model nafaqat nazariyani soddalashtiradi, balki real gravitatsion tizimlarda nurlanish qanday yuzaga kelishini aniqroq tushunishga yordam beradi.

Tadqiqotning yana bir muhim jihati shundaki, Xoking nurlanishi shunchaki passiv jarayon emas. Tajribalar nurlanishning uni hosil qilayotgan tizimga faol taʼsir koʻrsatishini isbotladi. Aynan mana shu teskari taʼsir mexanizmi qora tuynuklarning massasini yoʻqotishi va oxir-oqibat butunlay yoʻq boʻlib ketishi mumkinligini tasdiqlovchi asosiy omil hisoblanadi.

Kvant fizikasi va nisbiylik nazariyasi tutashgan nuqta

Ushbu kashfiyotning ahamiyati faqat qora tuynuklar bilan cheklanib qolmaydi. Xoking nurlanishi — umumiy nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi kabi ikki fundamental, ammo bir-biriga zid nazariyalarni birlashtirish mumkin boʻlgan kam sonli nuqtalardan biridir. Olimlar hali ham koinotning yagona "kvant gravitatsiyasi" nazariyasini yarata olishmagan, laboratoriya tajribalari esa bu yoʻldagi eng istiqbolli qadamdir.

Oʻzbekistonlik ilm-fan ixlosmandlari uchun bu yangilik shuni anglatadiki, fundamental fizika qonuniyatlarini oʻrganish endilikda faqat ulkan teleskoplar orqali emas, balki ixcham laboratoriya qurilmalari yordamida ham amalga oshirilmoqda. Bu kabi tadqiqotlar kelajakda koinotning paydo boʻlishi va uning yakuniy taqdiri haqidagi savollarga javob topishga xizmat qiladi.

Ixbt.com maʼlumotlariga koʻra, ushbu ilmiy ish natijalari fizika olamida katta qiziqish uygʻotgan. Agar laboratoriya natijalari astrofizik kuzatuvlar bilan tasdiqlansa, bu Stiven Xokingning vafotidan keyin Nobel mukofotiga loyiq deb topilishi mumkin boʻlgan eng buyuk gʻoyasining yakuniy isboti boʻladi.