Dronlar va avtopilotlar uchun “og‘riq hissi”: Olimlar xavfsizlikning yangi usulini topdi

Niderlandiyadagi Delft texnologiya universiteti va Vageningen universiteti olimlari avtonom transport vositalari uchun kutilmagan, ammo inqilobiy tizimni ishlab chiqishdi. Ushbu texnologiya dronlar va haydovchisiz avtomobillarga tirik organizmlar kabi “og‘riqni his qilish” imkonini beradi. Mazkur yondashuv texnik nosozliklarni u yuzaga kelishidan avval aniqlash va bartaraf etishda muhim qadam bo‘lishi kutilmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Tizimning ishlash prinsipi inson biologiyasiga asoslangan. Inson jarohat olganda, asab tizimi zudlik bilan miyaga xavf haqida signal yuboradi, bu esa tanani yuklamani kamaytirishga va jiddiyroq shikastlanishning oldini olishga majbur qiladi. Tadqiqotchilar Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalida e’lon qilingan maqolada aynan shu mexanizmning raqamli analogini yaratishga muvaffaq bo‘lganliklarini ma’lum qilishdi.

Texnologiya asosida “kritik sekinlashuv” (critical slowing down) deb ataladigan hodisa yotadi. Ilgari ushbu usul ekologiya sohasida murakkab tizimlardagi halokatli o‘zgarishlarni, masalan, ekotizimlarning tanazzulini bashorat qilish uchun ishlatilgan. Olimlar texnik tizimlar ham barqarorlikni yo‘qotishidan biroz avval xuddi shunday qonuniyatlarni namoyon qilishini aniqlashdi.

Murakkab algoritmlarsiz o‘z-o‘zini tashxislash

Yangi metodning asosiy afzalligi shundaki, u tizim xatti-harakatlarining oldindan tayyorlangan modellarini, tarixiy ma’lumotlarni yoki o‘ta murakkab bashorat qiluvchi algoritmlarni talab qilmaydi. Buning o‘rniga, texnologiya mavjud datchiklardan real vaqt rejimida kelayotgan signallarni uzluksiz tahlil qiladi va nosozlik yaqinlashayotganidan dalolat beruvchi o‘ziga xos o‘zgarishlarni ilg‘ab oladi.

Tadqiqotni amaliy sinovdan o‘tkazish uchun CyberZoo majmuasidagi kvadrokopterlardan foydalanildi. Tajriba davomida olimlar dron parraklari pichoqlariga ataylab shikast yetkazib, buzilish darajasini 55 foizgacha oshirishdi. Ma’lum bo‘lishicha, apparat oldingi parraklardan biri atigi 15 foizga shikastlanganda boshqaruvni yo‘qota boshlagan. Ishlab chiqilgan tizim esa bu beqarorlik belgilarini holat kritik darajaga yetmasdanoq muvaffaqiyatli aniqladi.

Loyiha rahbari Jasper van Beers algoritm ishini insonning og‘riq sezish qobiliyatiga qiyosladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, og‘riq insonga organizm holati haqida darhol teskari aloqa beradi va qaysi harakatlar xavfsiz ekanligini tushunishga yordam beradi. Hozirgi zamonaviy mexanizmlar esa, afsuski, bunday o‘z-o‘zini tashxislash qobiliyatidan deyarli mahrum.

Avtonom avtomobillar uchun istiqbollar

Tadqiqotchilar ushbu texnologiyani ayniqsa haydovchisiz avtomobillar va haydovchiga yordam beruvchi tizimlar (ADAS) uchun istiqbolli deb hisoblamoqda. Avtonom avtomobil datchiklarning ishdan chiqishi yoki mexanizmlarning yeyilishi kabi muammolarga duch kelishi mumkin. Hozirgi tizimlar ko‘pincha muammoni u harakat xavfsizligiga bevosita ta’sir qila boshlaganidagina payqaydi.

Yangi yondashuv faqat standart datchiklar ma’lumotlaridan foydalangani sababli, uni joriy etish qo‘shimcha uskunalar o’rnatishni talab qilmaydi. Bu esa texnologiyani mavjud robotaksi platformalari uchun juda jozibador qiladi. ixbt.com ma’lumotiga ko‘ra, mashinalarga “og‘riqni his qilish” qobiliyatini berish, ularning o‘z imkoniyatlarini vaziyat kritik tus olmasdan oldin anglashiga xizmat qiladi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ushbu kashfiyot kelajakda nafaqat dronlar, balki sanoat robotlari va boshqa murakkab avtonom tizimlarning xavfsizligini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin. Mashinalarning o‘z “sog‘lig’i” haqida qayg‘ura boshlashi, texnogen avariyalarning oldini olishda asosiy omil bo‘ladi.